Akademik Veri Yönetim Sistemi
FARKLI YAKLAŞIMLARLA ENERJİ KAYNAKLARI, Orhan KAVAK,Yusuf Kenan HASPOLAT, Editör, Orient Yayınları, Ankara, ss.362-382, 2022
Enerji, ekonomik
büyüme, refah ve kalkınmada ana elemandır ve temel insan ihtiyaçlarının
karşılanması için önemli bir ön koşuldur (1). Kaynağın çıkarılmasından enerji
hizmetlerinin sağlanmasına kadar tüm enerji zincirleri boyunca, genellikle
ciddi sağlık ve çevresel etkilerle kirleticiler ortaya çıkabilir ve yayılabilir
(2). Örnek olarak fosil yakıtlar, kentsel hava kirliliği, bölgesel asitlenme ve
iklim değişikliği gibi konularda büyük ölçüde sorumludur. Nükleer enerji
kullanımı, yüksek seviyeli radyoaktif atıkların depolanması veya bertarafı ve
nükleer silahların yayılması gibi bir dizi endişe yaratmaktadır (3). Su ve
rüzgâr enerjisi gibi diğer yenilenebilir enerji kaynaklarının arazi kullanımı
üzerinde önemli etkilerinin yanı sıra önemli ekosistem üzerinde de etkileri
vardır (4).
Son yıllarda daha
temiz enerjilere olan yüksek talep, araştırma ve geliştirme programlarında
hızlı bir artışa ve Dünya genelinde yenilenebilir enerjilerin tüketim kapasitelerinde
artışa yol açmıştır (5,6,7). Bunun nedeni, Dünya’daki birçok ülkenin Birleşmiş
Milletler'in sürdürülebilir kalkınma hedefi olan 7. (daha temiz enerji
kullanımı) ve 13. (iklim eyleminin güçlendirilmesi) hedefine ulaşmaya ve bu
hedefleri gerçekleştirmeye çalışmasıdır. Fosil yakıtlar üzerinden yenilenebilir
enerjiye geçiş için küresel arayışın çeşitli çevresel ve sağlık yararları
vardır. Bunlar arasında atmosferik sera gazı emisyon seviyelerinde azalma (8), tükenmiş
biyolojik çeşitliliğin yeniden yapılandırılması (9) ve hava kirliliğinin
iyileştirilmesi bulunmaktadır. Bununla birlikte, çoğu ülke, jeotermal enerjiden
ziyade güneş ve rüzgâr gibi diğer yenilenebilir enerjilerin üretimine daha
fazla odaklanmıştır (10).
Jeotermal enerji
arama ve üretimi, daha güvenilir enerji üretme potansiyeline sahip olduğu için önemli
avantajlara sahiptir. Ayrıca, diğer yenilenebilir enerjilerin üretimine göre
daha düşük elektrik üretim maliyetine ve daha yüksek kapasite faktörüne (%95'e
kadar) sahiptir (11). En temiz enerji kaynaklarından biri olmasının yanı sıra,
düşük (<100°C), orta (100–150°C) ve yüksek (>150°C) entalpi gibi çeşitli
jeotermal enerji akışkan formlarının varlığı, çeşitli kullanım alanları için
uygulanabilir bir esneklik sunmaktadır (12). Jeotermal enerjinin başlıca
kullanım alanları; elektrik üretimi gibi ticari kullanımlar, sera çiftliklerini
ısıtma/soğutma gibi tarımsal uygulamalar, evlerin ısıtılması/soğutulması dâhil
ev içi kullanımlar ve sanayi kullanımları olarak sınıflandırılabilir (13).
Jeotermal enerji
kaynağı, yeryüzünün tükenmeyen ısı enerjisi olan yenilenebilir bir kaynak olup,
çevreyi tehdit etmeden elektrik üretimi ve enerji talebine yönelik doğrudan
kullanım gibi geniş bir kullanım alanına sahiptir (14). Dünya yüzeyinin
altındaki buhar ve sıcak su rezervuarlarından gelen termal bir enerjidir.
Temiz, yenilenebilir bir kaynak olarak fosil yakıtlardan daha sürdürülebilir
yakıtlara geçişte önemli bir rol oynamaktadır (15).
Jeotermal enerji,
elektrik üretmek için en verimli ve çevre dostu yenilenebilir enerji türlerinden
biridir ve ayrıca ısıtma, soğutma, kurutma (endüstriyel ve tarım ürünleri),
biyogaz prosesleri, biyoyakıt üretimi, suyun tuzdan arındırılması,
meşrubatların karbonatlaştırılması, çiftçilik, sulama, pastörizasyon, toprak
sterilizasyonu, su ürünleri yetiştiriciliği, kar eritme ve buz çözme ve çeşitli
endüstriyel ve evsel uygulamalar için kullanılmaktadır (16,17).
Jeotermal enerji,
ABD, Endonezya, İzlanda ve İtalya gibi ülkeler dışında, yakın zamana kadar
önemli bir elektrik ve ısı kaynağı haline gelmemiştir (3). 2008'de jeotermal
enerji, küresel birincil enerji arzının yaklaşık %0,1'ini temsil ederken, 2050
yılına kadar küresel elektrik talebinin yaklaşık %3'ünü ve küresel ısıtma
talebinin %5'ini karşılayabileceği tahmin edilmektedir (4). Jeotermal enerji
kullanımının önemli ölçüde artacağının kesinliği göz önüne alındığında,
özellikle elektrik üretim projeleri için jeotermal kaynakların sürdürülebilir
bir şekilde geliştirilmesini sağlamak önemlidir (18).
Bu makalede son yıllarda yayınlanan çok sayıda kaynak
taranarak jeotermal sistemler ve özellikleri, jeotermal enerjinin kullanım
alanları, Dünya ve Türkiye’deki güncel enerji durumu ile jeotermali enerjinin
güncel ve gelecekteki kullanım miktarları, jeotermal enerji kullanımının
avantajları ile dezavantajları tartışılacaktır.