Yapay Zekâ İnsanın Ünsiyet İhtiyacını Karşılayabilir mi? Bağ Kurucu Kurumların İşlev Kaybı Üzerine Kavramsal Bir Çözümleme


Sarı Y. E.

6. Uluslararası Türk Dünyası Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Kongresi, Antalya, Türkiye, 19 - 22 Kasım 2026, (Yayınlanmadı)

  • Yayın Türü: Bildiri / Yayınlanmadı
  • Basıldığı Şehir: Antalya
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Adresli: Evet

Özet

Bireyselleşme kuramları, aile, komşuluk ve cemaat gibi bağ kurucu kurumların modern toplumda işlevlerinin önemli bir kısmını yitirdiğini ve ilişkileri kurma yükünün bireye geçtiğini öne sürmektedir. Yalnızlık bugün bir halk sağlığı sorunu olarak ele alınmakta, yapay zekâ temelli sohbet robotları da duygusal destek ve arkadaşlık için kullanılmaktadır. Bu çalışma, ünsiyet ihtiyacının tarihte hangi kurumlarla karşılandığını ve sohbet robotlarının bu ihtiyacı karşılayıp karşılayamayacağını tartışmayı amaçlamaktadır. Kavram çözümlemesi ile belge analizi kullanılmış; muâhât, fütüvvet-ahilik ve vakfa ilişkin ansiklopedi maddeleri ile sohbet robotlarına ilişkin güncel alanyazın, Weiss'in sosyal sağlamalar kuramındaki altı boyut üzerinden karşılaştırılmıştır. İncelenen kurumlarda bağın sürekliliği kişisel isteğe bırakılmamış, kurumsal bir düzenlemeyle güvenceye alınmıştır; Şeyh Edebâli'nin zâviyesinde ve ailesinin vakfında görülen insanı önceleyen uygulamalar da bu geleneğin parçasıdır. Sohbet robotları değer görme ve rehberlikte işlevsel görünmekte, toplumsal bütünleşme ve güvenilir ittifakta sınırlı kalmaktadır; bağlanmada bulgular bir yargıya varmaya yetmemektedir. Robotlar kullanıcılarına ihtiyaç duymadıkları için, kullanıcı kendini gerekli hissetse bile, birine gerekli olma boyutunu yapısal olarak karşılayamamaktadır. Kurumlar tarihsel işleyişleri değil, kurucu ilkeleri üzerinden ele alınmıştır. Altı boyut, insan ilişkisinin yerine geçen teknolojileri değerlendirmede bir ölçüt seti olarak önerilmektedir.

Theories of individualization hold that bond-forming institutions such as the family, the neighbourhood and the community have lost much of their function in modern society, and that the burden of forming relationships has shifted to the individual. Loneliness is now treated as a public health problem, and chatbots based on artificial intelligence (AI) are also used for emotional support and companionship. This study examines which institutions have historically met the human need for companionship and whether chatbots can meet it. Using concept analysis and document analysis, it compares encyclopaedia entries on muâhât, the futuwwa-akhi organization and the waqf with current literature on chatbots across the six dimensions of Weiss's theory of social provisions. In the institutions examined, the continuity of the bond was not left to personal preference but secured by an institutional arrangement; the practices seen in Şeyh Edebâli's lodge and in his family's endowment, which place the human being first, also belong to this tradition. Chatbots appear functional in reassurance of worth and guidance and remain limited in social integration and reliable alliance; for attachment, the findings are not sufficient for a judgement. Because they do not need their users, they structurally cannot provide the opportunity for nurturance, even where users feel needed. The institutions are examined through their founding principles rather than their historical operation. The six dimensions are proposed as a set of criteria for evaluating technologies that stand in for human relationships.