Akademik Veri Yönetim Sistemi
Görsel İletişim Tasarımı Değerlendirmeleri, Mehmet Uluç CEYLANİ, Editör, Yaz Yayınevi, Afyonkarahisar, ss.24-43, 2025
Kâğıdın esas bileşeni tüm bitkilerin temel taşı olan selülozdur. Kâğıt, selüloz esaslı bitkisel liflerin dövülmesi sonucunda bunların mekanik etkilerle kesilmesi, saçaklanması, su emerek şişmesi ve keçeleşmesi ile oluşan ‘kâğıt hamuru’ adı verilen hamurun bir süzgeç üzerinde keçeleştirilmesiyle oluşan yaş tabakanın kurutulmasıyla elde edilen belirli bir sağlamlık kazanmış olan düzgün bir tabakadır (Eroğlu, 1990; Aydemir & Özakhun, 2014; Dölen, 2024).
Geçmişte, kâğıt yapmak için birçok başka lifli bitkisel malzeme kullanıldı ve sınırlı bir ölçüde bu durum hâlâ geçerlidir. Bunlar arasında saman, esparto, sisal ve bagas (şeker kamışı lifi) gibi belirli otlar, saplar ve yapraklar ile pamuk gibi doğal liflerden yapılmış paçavralar bulunur. Temel kâğıt yapım süreci son 2000 yıldır değişmemiştir. Suya batırılan lifler ince bir tel elekten geçirilir ve basınç ve ısı altında kurutulur. Ancak, modern bir kâğıt veya mukavva fabrikası prosedürü basitleştirdi ve selüloz hamurunu, giderek daha kararlı kâğıt bobininin çekildiği çok sayıda silindir kullanan sürekli bir işleme dönüştürdü. Bunun gerçekleştiği devasa makine 300 metreden uzun, iki katlı bir binanın yüksekliğine sahip olabilir ve 75 mil/saat (120 km/saat) hızla çalışabilir (Institute of Paper Technology, 2025).
Kâğıdın temel hammaddesi selüloz odun ve bambu, bagas, pamuk, pirinç ve buğday sapı vb. yıllık bitkilerden elde edilir. Gözenekli, su geçirmez, yarı saydam, renkli ve yumuşak yapıda olabilir (Deshwal, Panjagari, & Alam, 2019). Odun, kâğıt hamuru ve kâğıt endüstrisi için hammadde olarak kullanılır ve orman alanlarından sağlanır. Dünya çapında her yıl 163 milyon tondan fazla yeni hamur üretilir ki bunun %95’inden fazlası odundur. Yılda yaklaşık 260 milyon ton yeni kâğıt ve karton yapımına 95 milyon tondan fazla geri dönüştürülmüş lif eklenir. Genellikle yaklaşık 30 milyon ton kâğıt ürünü kullanım sırasında kirlenir veya imha edilir ve geri kazanılamaz. Toplamın yaklaşık %39'u şu anda geri dönüştürülür ve teoride geri dönüşüm zincirine dâhil edilebilecek 120 milyon ton daha kalır (Institute of Paper Technology, 2025).
Kâğıt yapımında kullanılan diğer malzemeler kereste fabrikalarından, geri dönüştürülmüş gazete ve kumaştan ve bitkisel maddelerden gelir. İğne yapraklı ağaçlar tercihen kâğıt yapımında kullanılır çünkü bu ağaç türleri, güçlü kâğıt yapımında yardımcı olan daha uzun selüloz lifleri içerir. Bu ağaçların odununa ‘yumuşak ağaç’ denir. Yaprak döken ağaçların (kavak ve karaağaç gibi yapraklı ağaçlar) odununa ise ‘sert ağaç’ denir. Hindistan'da kâğıt çoğunlukla bagas adı verilen şeker kamışı atıklarından yapılır. Saman, bambu ve kenevir jüt lifleri de kâğıt yapımında kullanılır (Saha, Ghosh, Garg, & Sadhu, 2022). Amerika Birleşik Devletleri’nde selüloz üretiminde kullanılan lifsel hammaddelerin %90’ını oluşturur. Ancak odun hammaddesinin giderek artan kâğıt ihtiyacını karşılayamaması, kâğıt endüstrisini alternatif hammadde kaynaklarını kullanmaya yönlendirmiştir. Bu doğrultuda Dünya’da ve ülkemizde atık kâğıtların kâğıt–karton endüstrisinde kullanımı giderek artmaktadır (Aydemir & Özakhun, 2014).