Disten/Kyanit Mineralinin Jeokimyası ve Bazı Gemolojik Özellikleri/Geochemistry and Some Gemological Properties of Distene/Kyanite Mineral
77. Türkiye Jeoloji Kurultayı, Ankara, Türkiye, 14 - 18 Nisan 2025, ss.1-2, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.1-2
- İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Adresli: Evet
Özet
Batı
Anadolu’da Menderes Masifi’nin metamorfik kayaçları içerisinde gözlenen şistler
ve kuvarsitler içerisinde bol miktarda disten/kyanit mineralleri
tanımlanmaktadır. Manisa-Demirci-İsmailler köyü civarından alınan şist ve
kuvarsit örneklerinde disten/kyanit [Al2(SiO5)]
mineralleri, mavimsi renkli yarı şeffaf, yönlere göre renk ve sertlik
anizotropisi gösteren, yaklaşık 1-15 cm uzunluğunda çubuğumsu-prizmatik
mineraller olarak bulunmaktadır. Mikroskop altında renksiz, çubuğumsu prizmatik
görünümlü, bol kırıklı-çatlaklı olarak bulunan ve çatlaklar boyunca mineral
kapanımları içeren distenler, kuvars, plajiyoklaz, muskovit, klorit mineralleri
ile birlikte bulunan şist dokulu metamorfik kayaçlar içerisinde
tanımlanmaktadır.
Disten minerallerinin jeokimyası, LA-ICP-MS yöntemiyle ince kesit üzerinde, yönlere bağlı olmaksızın toplam 25 noktada İÜC-Jeokimya Laboratuvarı’nda ölçülmüştür. Ayrıca, İKO-GLT Laboratuvarları’nda FTIR yöntemiyle yapılan ölçümlerler de disten minerallerinin jeokimyasal özellikleri, LA-ICP-MS ile ölçümlerle karşılaştırıldığında, benzer sonuçlar verdiği gözlenmiştir. Majör oksitlerden Al2O3 (%59.2-63.9) yüzde ağırlık olarak en yüksek değerlerde olup, bunu takip eden SiO2 (%35.72-40.10) ve düşük FeO (%0.16-0.24) değerleridir. MgO, CaO, TiO2 ve P2O5 çok düşük oranlardadır (%0-060). K2O ve NaO bazı noktalarda ölçülememiş veya çok düşük değerlerde ölçülmüştür. Benzer şekilde MnO hiçbir noktada ölçülememiştir. İz elementlerin noktasal ölçümlerinde ise, Cr (226-489 ppm) ve V (71-140 ppm) değerleri, tüm iz elementler içerisinde en yüksek değerlerde ölçülmüştür. Bunların yanı sıra Ga (23-45), Sc (5.07-6.60 ppm), Ge (0-77-2.08), Pb (0.11-2.50 ppm), Zn (1.37-15.87 ppm), Ni (0.48-1.46 ppm), B (4.27-7.79 ppm) ve eser miktarda Co, Rb, Sr, Nb, Th, Zr, U ve REE ölçülmüştür.
Disten minerallerinde, Fe elementinin bolluğu, büyük ölçüde disten oluşumu sırasında oksijen fugasitesi tarafından kontrol edilir ve Fe2+’nin Fe3+’e değişmesi mavi renk değişiminde etkili olur, ancak protolith ile ilgili konsantrasyonunu göstermez. Disten mineralleri, içerdiği bazı eser elementlerin tür ve miktarına bağlı olarak farklı renkler sergilerler. Metamorfik kayaçlar içerisindeki disten minerallerinin V ve Cr konsantrasyonları, protolith ve ana kayaç bileşimlerinin her ikisini de yansıtabilir. Özellikle yüksek V ve Cr içeriği, köken kayacın magmatik kayaçlardan mafik ve ultramafik kayaçlar olabileceğini gösterir.
Çalışma bölgesine ait disten minerallerinin süstaşı olarak kullanılabilirliğini değerlendirmek amacıyla, kabaşon ve faset kesim teknikleri uygulanmıştır. Bol dilinimli ve çatlaklı olması, sertlik anizotroposi göstermesi gibi fiziksel özellikleri, kesim işlemini negatif yönde etkilemiştir. Bu sebeplerle, büyük boyuttaki örneklerden beklenenden daha düşük verimde kristaller elde edilmiş ve süstaşı olma konusunda iyi sonuçlar elde edilememiştir. Distenler, sahip oldukları yarı saydam-saydam mavimsi tonun güzelliği ve yönlere göre renk değiştirebilme özelliklerinden dolayı albenisi yüksek olsa da, kullanımları için daha az kırık-çatlaklı olması ve daha az kapanım içermeleri gerekmektedir. Bazı disten/kyanit örneklerinde ise süstaşı piyasasında yer bulabilmeleri için çeşitli iyileştirme işlemlerinin yapılmasına gereksinim duyulabilmektedir.