Akademik Veri Yönetim Sistemi
8. Uluslararası 26. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi, Ankara, Türkiye, 5 - 07 Aralık 2024, ss.893-894, (Özet Bildiri)
Giriş-Amaç Türkiye’de halk sağlığı uzmanlarının görev yaptıkları kurumlardan biri; bölgesinde yaşayan toplumun sağlığını korumak ve geliştirmek maksadıyla sağlıkla ilgili risk ve sorunları belirleyen, bunlarla ilgili düzeltici ve önleyici faaliyetleri gerçekleştiren İlçe Sağlık Müdürlükleridir (1). Bu çalışmada, Türkiye’nin doğusundaki bir ilçenin İlçe Sağlık Müdürlüğü (İSM) Çocuk, Ergen, Kadın ve Üreme Sağlığı (ÇEKÜS) biriminde saha deneyimi paylaşımı ile halk sağlığı araştırma görevlileri ve uzmanlık deneyiminin başında olan halk sağlığı uzmanlarına perspektif sunmak amaçlanmıştır. Gereç-Yöntem Altı aylık bir süre zarfında ÇEKÜS biriminde gerçekleştirilen faaliyetler “Resmî Gazete Tarihi: 05.02.2015 Resmî Gazete Sayısı: 29258 Toplum Sağlığı Merkezi ve Bağlı Birimler Yönetmeliği, dördüncü bölüm, ÇEKÜS birimi (Değişik başlık:RG-25/5/2018-30431), Madde 40” doğrultusunda ortaya konulmuştur. Faaliyetler İSM’de halk sağlığı uzmanı ÇEKÜS birimi sorumlusu olarak göreve başladığında ekibiyle tanışarak devam etmekte olan iş ve işleyişler ile görev dağılımını öğrenmek amacıyla toplantı düzenlemiştir. Yönetmelikte geçen: “Kadın, ana, çocuk, ergen ve üreme sağlığının geliştirilmesine yönelik olarak sorumluluk bölgesinin ihtiyaçları ve şartlarına göre Kurum veya müdürlükçe hazırlanmış olan programları uygulamak,” ifadesinde yer alan “Sağlık Bakanlığının yürütmekte olduğu programların” nasıl yürütüldüğü değerlendirilmiştir. Bununla birlikte ilçenin bir yıllık perinatal ölümleri epidemiyolojik olarak değerlendirilmiş ve ekibin görüşleri alınmıştır. ÇEKÜS biriminin yönetmeliğe göre bir diğer görevi “Kadın, ana, çocuk, ergen ve üreme sağlığı konularında; mahallin kitle iletişim araçları ile sivil toplum kuruluşlarından da faydalanmak suretiyle eğitim çalışmalarını organize etmek, sistemli bir şekilde halk eğitimi ve danışmanlık hizmetleri vermektir.” Kadın sağlığı seminerleri ile ilgili planlama yapılarak “Koruyucu Kadın Sağlığı Hizmetleri” hakkında toplum eğitimleri planlaması yapılmıştır. Toplantı sonucunda “Ergenlik çağında cinsel sağlık konularında bilgilendirme/çocuk yaşta evliliklerin sağlığa zararları, evlilik öncesi danışmanlık hizmetleri, aile planlaması yöntemleri için danışmanlık veya yöntem temini, gebelik izlemleri, kanser taramaları” konularını kapsayan sunum planlanmıştır. Eğitimler, öncelikli olarak “olabildiğince fazla sayıda 15-49 yaş kadına ulaşabilmek” adına kadınların bir arada bulunduğu kuruluşlar olan Aile Destek merkezlerinde gerçekleştirilmiştir. Söz konusu İSM ile ilçede hizmet veren Sağlıklı Hayat Merkezi (SHM) ve Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezi (KETEM) bir arada bulunmaktadır. Yönetmelikte yer alan “Hizmet bölgesindeki kadın, gebe, lohusa, çocuk ve ergenlere kurumun belirlediği standartlara uygun hizmet verilmesini sağlamak ve kurumca belirlenen tedbirleri almak; başvuranlara bilgi, eğitim ve danışmanlık hizmeti vermek” bir diğeri de “cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve serviks kanseri gibi konularda erken teşhis için KETEM birimi ile işbirliği yapmak” görevleri doğrultusunda ÇEKÜS biriminde başlatılan yeni bir uygulama ile halk sağlığı uzmanı; SHM’deki hizmetlere başvuran kadın ve ergenlere yönelik kişiye özel sağlık bilgilendirme uygulamasına başlamıştır. Bilgilendirmede kullanılan görsel materyal halk sağlığı uzmanı tarafından basit dil kullanılarak hazırlanan, renkli “kadın iç genital sistem anatomisi” resimli görsel materyalidir. 894 Halk sağlığı uzmanı “İlin birinci basamak sağlık hizmetlerini veren kuruluşlarında görev yapan sağlık personelinin kadın, ana, çocuk, ergen ve üreme sağlığı konularında hizmet içi eğitimlerini yürütmek,” yönetmeliği maddesi gereğince ildeki sağlık çalışanlarına yönelik “Anne Sütü ve Emzirme Danışmanlığı Eğitimi” vermiştir. Yönetmelikte geçen “İlde yataklı veya yataksız sağlık hizmeti veya destek hizmeti veren kuruluşlar ile sağlık eğitimi veren diğer kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmak,” olarak tanımlanan göreve verilebilecek bir örnek; Eylül ayında Halk Sağlığı Haftası kapsamında yapılan etkinliklerdir. SHM başkanı muhtar ile önceden irtibat kurmuş; SHM, KETEM ve ÇEKÜS birimlerinin katılımı ile söz konusu ilçenin bir köyüne gidilmiştir. ÇEKÜS ekibi olarak ergen sağlığı ve kadın sağlığı konularında sunum yapılmıştır. Buna ek olarak; ilçeye bağlı diğer köylerde sağlık eğitimi hizmeti sunumu için gerekli planlamalar yapılmıştır. Halkın sağlık eğitiminde “toplumun her kesimini kapsama zorunluluğu” esastır (2). Bu ilkeden yola çıkılarak çocuklara yönelik şiddetin önlenmesine yönelik sempozyum düzenlenmiştir. İlçe kaymakamlığının ve ilçe sağlık müdürünün ev sahipliği yaptığı bu sempozyumda; farklı kurumlar bir araya getirilmiştir. Bu önemli konuya dikkat çekerek öğretmen ve ebeveynlerin bilinçlendirilmesi ve çocuğa yönelik şiddete karşı her türlü önlemin alınması yönünde adım atmak amaçlanmıştır. Yerel ve ulusal basında yerini alan sempozyumun toplumda farkındalık oluşturması hedeflenmiştir Sonuç ve Öneriler Sağlık bakanlığının yürütmekte olduğu programlar arasında çocuk sağlığı tarama programlarından yenidoğan metabolik ve endokrin hastalık tarama programı (NTP) ve yenidoğan işitme programlarının takibinde belirlenen iki temel sorun ailelerin tarama retleri ve yönlendirilen referans merkeze başvuru yapılmama durumudur. Mayıs ayında gerçekleşen kadın sağlığı eğitimlerinde soru-cevap yöntemi ve sunum tekniği kullanılmıştır. Kadınlara broşür, kitapçık gibi materyaller verilerek eğitim daha etkili hale getirilebilir. SHM’ne başvuran kadınlara verilen “fırsatçı bilgilendirmeye” ek olarak mevzuata göre yapılması gereken esas uygulama doğrudan toplumun yaşadığı yere hizmetleri götürmektir. Çünkü halkın sağlık eğitimi birinci basamak sağlık kuruluşları tarafından tüm koruyucu hizmetler gibi bölgenin en periferine kadar gidilerek gerçekleşmelidir. Çocuklara yönelik şiddetin önlenmesi amacıyla sempozyum düzenlenerek farklı kurumlar bir araya getirilmiştir. Aynı amaçla Cizre’de okulöncesi çocuklara cinsel istismardan korunma- kendi vücutlarını tanıma eğitimi verilebilir. Sahada karşılaşılan sorunların başlıcaları personelin ulaşımı sağlamasına yönelik araç eksikliği, eğitimlerde bazı konularda broşür eksiklikleri gibi malzeme- altyapı sorunlarıdır. Çocuk sağlığı taraması retleri, perinatal ölümler, sevk sorunları konularında araştırma gereksinimleri mevcuttur. Bölge sağlık yönetimi toplumun ve birim çalışanlarının tanınması ile başlamıştır. Toplum, toplum temsilcileri ve birim çalışanları yapılan faaliyetlerde rol almıştır. Verilerin değerlendirilmesinde epidemiyolojik yöntemler kullanılarak toplumun sağlık gereksinimlerine yönelik saptamalar yapılmıştır.