Geleneksel Konut ve Bahçe Mimarisinde iklime Duyarlılık Analizi: İran Örneği

•      Geleneksel yerleşimlerin oluşumunda farklı bölgelerde yaşayan ve kendi kültürlerini oluşturmuş toplumların dini, felsefi, politik çeşitlilikleri ile doğal kaynakları sanat ve ideolojiyle buluşturması önemli etmenlerdir (Çinar,Erdoğan 2019).  Tarih boyunca uygarlıklarda farklı mimari yaklaşımlar görünmüştür. Bu farlı yaklaşımlar farklı nedenlerle oluşmuştur ve en belirgin nedenler; Iklim, toporafya, yöresel farklı malzemeler, görenekler, İnançlar, sosyal yaşamdır. Bazen uygarlıklar arasında çok yakın ve benzer tarzlara rastlanabilmektedir. Bu benzer durum; dönemsel, küresel teknoloji ve yapım tekniklerin çok büyük rolü vardır. İran mimarisi  ve  bahçelerinin gelişimi, İslami düşüncesinden çıktığı bilinmektedir.  İran geleneksel yaşamındaki mahremiyet olgusuna verilen önem, konut bölümlerinin oluşmasına ve özellikle mekansal cinsiyet sınırları oluşturan Mahrem ve Namahrem kavrayışlarının belirlediği alanların oluşmasında büyük bir etkisi olmuştur. İran geleneksel konut tasarımında mahrem, güvenli ve huzurlu bir mekanın oluşması için, içe dönük yapılar, orta avlulu ve iç mekanlarında kendine has özellikler taşıyan bölümlendirmelerin olduğu gözlemlenmektedir.

Örnek alan olarak seçilen Tebriz’in geleneksel yerleşim dokusu, 1819 depremiyle birlikte tamamen bir viraneye dönüşmüştür. Depreme rağmen Mor cami, Alişah kalesi ve Pazar gibi güçlü binalar yaşamaktadır. Bunlar Tebriz’in, yaş ve güç simgeleri‟ sayılmaktadır. Depremden sonra tekrar canlanan şehrin, Kaçar döneminde yenilenmesi Kaçar Mimarisiyle aynı zamanda başlamıştır. Tebriz kenti, kültürel kendine has mimari varlıkları ile İran'da bulunan 10 zengin bölgeden biri olmasının yanı sıra zengin de peyzaja sahiptir. Tarih boyunca Tebriz, her zaman önemli yerleşim alanlardan birisi olmuştur. Tebriz, eski çağlardan beri kültürel bir alışveriş mekanı, ve tarihi Tebriz Çarşı kompleksi, en sık kullanılan doğu-batı ticaret yollarından örneğin İpek Yolu üzerindeki en önemli ticaret merkezlerinden birisi olmuştur. Bu ticaret merkezi olmasından dolayı her zaman güçlü ekonomiye sahip olmuştur, dolayısıyla güçlü ekonomisinden dolayıda her zaman kent daha fazla gelişip ve büyümüştür. Güçlü ekonomi, güçlü mimari eserlerin yapılmasına yol açmıştır. Tebrizde ki geleneksel yapılar soğuk iklimden dolayı dışa kapalı ve içe açık bir mimari tarzı sergilemektedir. İlk bakışta belki Kemerler, taş ve kerpiç ve bunlar gibi unsurlarda benzemeler görünmektedir, fakat süslemeler ve her farklı mimariye  ait özellikler, onları diğerlerinden ayırmaktadır. Zengin tasarım düşüncesi ve huzurlu yaşam kavramı olan Tebriz mimari ve bahçesi, her köşesinde özgün bir tasarım ve yapıya sahiptir.

Yaşam için arzu edilen ideal şartların, cenneti ve ebediyeti temsil eden mekânların          bir aynası olduğu görülebilmektedir. Yaşam yeri cennet olması kavramından dolayı bahçe ve su, tasarımın vazgeçilmez unsuru olmuştur. Bazı evlerde iki veya üç bahçe ve daha fazla havuz görülmektedir. Stilize oluşu, avlu ve güneş alan odalar tüm evlerde bir şekilde bulunmaktadır.

             Bu araştırmada, Tebrizde bulunan farklı dönemlere ait önemli geleneksel Tebriz      evlerinin mimari yapı ve bahçeleri incelenmektedir. Araştırmanın odak noktası islam sonrası, Zendiye, Kaçar ve Pehlevi hanedanları iktidarda oldukları dönemlerde, Tebrizde yapılan geleneksel evler olacaktır. Araştırmada İslamiyet düşüncesi, Tebriz geleneksel evlerinde mimari yapı ve bahçelerine nasıl yansıdığı belirlenecektir. Bu araştırmada, ilerdeki yapılan Peyzaj Mimarlığı ve Mimarlık kapsamındaki araştırmalarına yön gösteren ve kaynak olması hedeflenmiştir.