Yukarı Sakarya Havzasında Çölleşmenin Sosyo-Ekonomik Etkileri Üzerine Bir İnceleme

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Orman Fakültesi, Orman Mühendisliği, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Özlem YAVUZ

Danışman: Hasan Tezcan Yıldırım

Özet:

Çölleşme, bir arazi bozulumu, iklim değişikliği (kuraklık) ve bunların sonucunda oluşan yokluk ile kırsal fakirliğe varan bir süreçtir. Bu sorun, insan faaliyetleri (tarım, hayvancılık, aşırı otlatma, ormanların tahribi gibi) ve küresel iklim değişikliği gibi birçok faktörlerden kaynaklanmaktadır. Diğer deyimle; çölleşme, insanların yaşadığı bölgelerdeki doğal kaynakların azalması veya yok olması nedeniyle, yaşama alanlarının daralmasına ve geçim kaynaklarının azalmasına yol açmaktadır. Bu da göç, gıda kıtlığı, su sıkıntısı, sağlık sorunları ve toplumsal çatışmalar gibi sorunlara dönüşüp, fakirleşmeye sebep olmakta ve sosyoekonomik-sosyokültürel (gecekondulaşma) yapıyı etkilemektedir. Bu çalışmada Yukarı Sakarya havzasında yer alan bölge halkının çölleşme ve arazi bozulumunun sosyoekonomik durumlarına etkisinin olup olmadığı, çölleşme ve arazi bozulumu hakkındaki bilgi düzeyleri, tutum ve davranışlarının yanı sıra arazi koruma politikaları hakkındaki bilgilerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla, çalışma alanında 310 çiftçi ile yüz yüze anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Yukarı Sakarya Havzasında, Türkiye Çölleşme Risk Haritasına göre çölleşme riskinin yüksek, orta ve düşük riskli olduğu alanlarda yapılan araştırma neticesinde çölleşme ile sosyoekonomik yapı arasındaki ilişkiler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anket çalışması ile bölge halkının demografik yapısı, sosyoekonomik yapısı ve çölleşme, arazi bozulumu, ormansızlaşma konularındaki düşünceleri, bilgi, farkındalık ve duyarlılıklarını ölçmeye yönelik sorular sorulmuştur. Araştırma kapsamında üç farklı bölge incelenmiş ve bu bölgelerin ayrı tarımsal-ekolojik özelliklere sahip olmasına rağmen, çiftçilerin büyük bir bölümünün sosyoekonomik ve demografik özellikler bakımından benzer olduğu, ancak istatistik analiz sonucunda iller arasında doğal ekolojik farkların olduğu ortaya konulmuştur. Çalışma alanında görüşülen katılımcıların %90,6'sı erkek, %9,4'ü kadındır. Katılımcıların eğitim düzeyi bakımından en kalabalık grup ilkokul mezunlarıdır. Ortalama eğitim düzeyi ise ortaokul olarak bulunmuştur. Araştırma bulgularına göre üreticilerin ortalama yaşı 55,66 olup, %72,3'ü 50 yaş üstü kişilerden oluşmaktadır. Bu bulgulara göre tarımsal sürdürebilirlik ve çölleşmenin önlenmesi konusunda, Devletin genç üreticilere yönelik, eğitim ve projeler geliştirmesinin gerekli olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca daha önce sosyoekonomi ve sosyokültürel alanda akademik çalışmalar yapılmış olmasına rağmen, bu konularda çölleşmenin etkilerine dair çalışma yapılmamıştır. Bu bakımdan tezin amacı, bu alandaki boşluğu doldurmak ve çölleşme ile sosyoekonomik yapı arasındaki ilişkileri belirlemektir.