Yurt Dışında Türkçe Öğrenenlerin Söz Edim Kullanımlarının Geliştirilmesine Yönelik Bir Eylem Araştırması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Anabilim Dalı Başkanlığı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Hatice Dilek ÇAĞ
Danışman: Fatma Bölükbaş Kaya
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın amacı, yurt dışında yabancı dil olarak Türkçe öğrenen öğrencilerin hedef dile ve kültüre maruz kalmamalarından kaynaklanan sorunların azaltılması ve dil öğrenme ortamının öğrencilerin edimsel gelişimleri üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesidir. Bu amaçla alanyazın, öğretici ve uzman görüşlerinden yararlanılarak selamlaşma, rica ve özür söz edimlerini içeren bağlam temelli ve dört temel dil becerisine dayandırılarak hazırlanan altı ünite, yurt dışında Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen A1 ve A2 düzeyindeki 19 öğrenciye 9 ila 11 hafta süreyle uygulanmıştır. Öğrenci görüşleri, araştırmacı günlüğü ve uzman görüşlerinden yola çıkılarak üniteler tekrar düzenlenmiştir. Eylem araştırması olarak yürütülen bu araştırmada, Konuşma Tamamlama Testi ve Söz Edimleri Öz Yeterlik Ölçeği ön test ve son test olarak uygulanmıştır. Nitel verilerin çözümlenmesinde içerik analizi ve betimsel analiz; nicel verilerinin çözümlenmesinde ise bağımlı t testi ve eta kare kullanılmıştır. Nitel ve nicel çözümlemelerin sonucunda, bağlam temelli söz edimleri öğretiminin öğrencilerin söz edim kullanımlarını geliştirmelerine katkı sağladığı görülmüştür. Bağlam temelli söz edimleri öğretimi; A1 düzeyinde, Türkçe öğrenme süresi 1 yıldan az olan, 3 ve üzeri yabancı dil bilen, Türkiye'de hiç bulunmamış veya 1 ila 3 ay arasında Türkiye'de bulunmuş öğrencilerin söz edim kullanımlarını daha olumlu yönde etkilemiştir. Bu bulgular, yabancı dil sınıflarında söz edimi öğretimine özel olarak yer verilmesinin "dil yeterlik düzeyi" ve "hedef dilin konuşulduğu ülkede kalma süresine" kıyasla edimsel gelişim üzerinde daha etkili olduğuna işaret etmektedir. Araştırma sonuçları, edimsel gelişim için dil bilgisel yetkinliğin zorunlu olmadığını ama belli oranda gerekli olduğunu ve söz edimlerinin A1-A2 düzeylerindeki öğrencilere öğretiminde dil yapılarının kalıp biçiminde sunulmasının daha faydalı olduğunu göstermektedir. Öğrencilerin söz edimlerine yönelik öz yeterlik algılarının hem ön hem son testte yüksek olduğu görülmekle birlikte, bağlam temelli söz edimleri öğretiminin öğrencilerin söz edimlerine yönelik öz yeterlik algıları üzerinde anlamlı bir farklılaşmaya neden olmadığı belirlenmiştir. Öğreticilerle yapılan görüşmelerle yurt dışında Türkçe öğrenen öğrencilerin başta dil öğrenme ortamlarından kaynaklı olarak söz edimlerini; bağlama, konuşma ortamına, iletişimin muhataplarına uygun şekilde kullanmakta sorunlar yaşadıkları saptanmıştır. Sonuç olarak Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde iletişimin temelini oluşturan ve dilin işlevsel kullanımının en temel aracı olan söz edimlerinin yurt dışında Türkçe öğrenen öğrencilere, öğreticilerin görüşlerinden ve alanyazından yola çıkılarak oluşturulacak ders izlenceleriyle planlı ve sistemli bir şekilde sunulmasının öğrencilerin söz edim kullanımlarını geliştirebileceği söylenebilir.