Oltu-Narman (ERZURUM) Havzasının Jeopark Potansiyeli
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Mühendislik Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Direnç AZAZ
Danışman: Yıldırım Güngör
Özet:
Yeryuvarı oluşumundan günümüze
kadar geçen 4.6 milyar yıllık sürede sayısız olay meydana gelmiş, değişim ve
dönüşümlere maruz kalmıştır. Bu büyük olayların jeolojik kayıtlarını
yeryuvarında, kayaçların oluşumları, dağılımları değişim ve dönüşümlerinin yanı
sıra, canlı gelişimleri, yok oluşları ve bölgesel ölçekte farklı morfolojik
yapı gelişimlerinden görebilmek mümkündür. Kayaç çevrimi sayesinde kayaçlar
birbirine dönüşmektedir. Dönüşüm sırasında birçok olayın kaydı silinirken
güncel oluşumlar içine yeni kayıtlar yapılmaktadır. Bu kayıtlar bazen bir
kayacın bazen de küçük bir mineralin bünyesinde saklıdır. Tektonizma ve
Atmosferik güçlerin yeryuvarı üzerinde yapmış olduğu işlemler birçok sanatsal
aşınma veya çökelme şekillerini ortaya çıkarmaktadır.
Oluşumları çoğu zaman milyonlarca
yılda gerçekleşen, olağanüstü estetik görünüme veya bilimsel değere sahip olan
bu oluşumlar, yakın geçmişe kadar insan eliyle hızla yok ediliyordu. Ne yazık
ki halen birçok ülkede, önemli birer jeolojik kayıt değeri taşıyan bu
oluşumların tahribatı devam etmektedir. Bu bilimsel doğal anıtların korunması
için verilen mücadeleler bireysel olmaktan öteye gidemediği için yetersiz
kalmıştır. Ancak 1987 yılındaki Birleşmiş Milletler Çevre Raporu ve 1991
yılındaki Digne Bildirisi bu doğal anıtların korunması için kurumsal girişimler
başlatmıştır. Böylece kısa süre içinde ortaya Jeolojik miras, Jeosit, Jeopark,
Jeoturizm ve Jeokoruma kavramları çıkmış ve hemen benimsenmiştir.
Sürdürülebilir kalkınma temelli
jeoparklar kısa süre içinde bulundukları bölgenin kalkınmasına hatırı sayılır
katkıda bulunmaya başlamışlardır. Böylece hem jeolojik miras öğeleri korunmaya
hem de bölge halkı gelir elde etmeye başlanmıştır. Bu çalışma 1991 yılında
yayınlanan Digne bildirisi temelinde Erzurum’un Narman ilçesi sınırları içinde
bulunan kırmızı aşınım şekillerinin egemen olduğu Narman Kanyonu merkezli bir
Jeopark planlaması yapmak için hazırlanmıştır.
Çalışma alanı; Erzurum ilinin
Narman ilçesi ile Narman’ın 21 kilometre kuzeydoğusunda yer alan Oltu ilçesinin
Toprakkale köyü arasında kalan ve Kretase’den Kuvaterner’e kadar geniş bir yaş
aralığına sahip birimleri içeren 514 km2’lik bir alanı
kapsamaktadır. Jeopark olmak için gereken tüm özellikleri barındıran
Oltu-Narman Havzası, jeolojik ve jeomorfolojik zenginliğin yanı sıra kültürel,
etnoğrafik, arkeolojik ve zengin biyolojik çeşitliliği ile de ön plana
çıkmaktadır.
Çalışma alanın kuzeydoğu sınırı
olan Oltu ile Narman arasında tektonizmanın eşsiz örneklerini görmek mümkündür.
Bu tektonik hareketler aynı zamanda Jeoparkın merkezi olan Narman kanyonunun da
şekillenmesinde önemli rol oynamışlardır. Çalışmanın merkezi aşınma
süreçlerinin ve aşamalarının en güzel süreçlerinin gözlendiği Narman
kanyonudur.
Narman ilçesi güneydoğusunda
yaklaşık 26 km2 lik bir alana yayılmış sekiz ayrı vadi içinde yer
alan kırmız aşınım şekilleri, çalışma alanının merkezini de oluşturan önemli
aşınım şekilleri olarak dikkati çekmektedir. Bu alan gerek bilimsel gerekse
görünüm olarak eşsiz bir özelliğe sahiptir. Bu alanda yapılan çalışmada
sedimanter birimler ve volkanik birimlerde 58 adet jeosit envanter olarak kayda
geçirilmiş, 11 Jeogezi rotası saptanarak haritalanmıştır.
Çalışma alanı olağanüstü bir
biyolojik çeşitliliğe ve doğa sporları potansiyeline sahiptir. Bu durum jeopark
için büyük bir avantajdır. Bir jeoparkın önemli bileşenlerinden biri olan
sürdürülebilir kalkınma bölgede çalışmanın başlangıcından itibaren gelişen bir
şekilde artmaktadır. Jeopark turizminin bölgeye katacağı ekonomik fayda
etkisini göstermeye başlamıştır.
Havzada
sürdürülen Jeopark çalışması sonucunda öncelikli olarak bir jeokoruma
stratejisi geliştirilmiş, bu jeokorumanın gerçekleşmesi için Jeoparkın
sürdürülebilir kalkınma kapsamında bölgeye ne tür katkılar sunacağı ortaya
konmuştur.