Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Mühendislik Fakültesi, Endüstri Mühendisliği Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Binnur Gürül
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Dilek Yılmaz
Eş Danışman: Sinem Büyüksaatçı Kiriş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Küresel gıda sektöründeki değişimin esas nedeni, dünya nüfusunun dramatik şekilde artışıdır. Nüfus artışı, değiştirilemeyen ve durdurulamayan bir gerçektir. Bu kaçınılmaz değişime bağlı olarak artan gıda kayıpları ve atıkları nedeniyle, gıda tedarik zincirlerinin sürdürülebilir modeller eşliğinde yeniden ele alınması büyük önem taşımaktadır. Ayrıca, gıda şirketlerinin dengeli bir ekonomik, çevresel ve sosyal performans elde etmek için karşılaştıkları artan zorluklar, sürdürülebilir gıda tedarik zincirlerinin tasarlanmasına ve yönetilmesine yönelik akademik ve örgütsel ilginin son yıllarda önemli ölçüde artmasına neden olmuştur. Bu bağlamda; gıda tedarik zincirlerine yönelik sürdürülebilirlik odaklı hedefleri, kriterleri/göstergeleri ve sürdürülebilirlik performansını değerlendirecek yöntemleri belirlemek önemli bir konu olmuştur.
Literatürde gıda tedarik zincirlerinin sürdürülebilirlik performansının ölçümünde, çevresel değişkenlere ağırlıklı olarak odaklanıldığı görülmektedir. Bu durum muhtemelen, sürdürülebilirliğin başlangıç noktası olan “yeşil çevre” yaklaşımından kaynaklanmaktadır. Ayrıca literatürde, sosyal değişkenleri gıda tedarik zincirlerinin sürdürülebilirlik performansının ölçümüne dahil eden çok az çalışma mevcuttur. Dahası; ekonomik, çevresel ve sosyal olmak üzere üç boyutta sürdürülebilirlik göstergelerini göz önünde bulundurarak gıda tedarik zincirlerinin sürdürülebilirlik performansını içsel ve dışsal bakış açısıyla değerlendiren herhangi bir çalışma yoktur. Bu boşluğu doldurmak amacı ile; bu tez çalışmasında, sürdürülebilirliğin tüm boyutları dikkate alınarak, gıda tedarik zincirlerinin içsel ve dışsal sürdürülebilirlik performanslarının değerlendirilmesine yönelik model önerisinde bulunulmaktadır. Önerilen içsel-dışsal sürdürülebilirlik değerlendirme yaklaşımının uygulanabilirliği, Türkiye’nin İstanbul ilindeki 50 tane gıda tedarik zincirinin içsel ve dışsal sürdürülebilirlik performansının analizi ile gösterilmektedir. Ayrıca bu çalışma ile; Türkiye’deki gıda üretim uygulamalarının mevcut durumu ortaya koyulmakta ve bunların sürdürülebilirlik konusundaki sonuçları değerlendirilmektedir.
Çalışmada gıda tedarik zincirleri, tedarikçi ve üretici kademelerinde iki aşamalı model ile ele alınmaktadır. Ayrıca sürdürülebilirlik göstergeleri, kurumsal teoriye dayalı olarak içsel ve dışsal şekilde gruplanmaktadır. Gıda tedarik zincirlerini içsel ve dışsal sürdürülebilirlik perspektifiyle sıralamak, etkin veya etkin olmayanları belirlemek için bir dizi sürdürülebilirlik göstergesini içeren özel bir Belirsiz Veri Zarflama Analizi (BVZA) modeli kullanılmaktadır.
Elde edilen bulgulara göre; incelenen 50 tane Türk gıda
tedarik zincirinin içsel sürdürülebilirlik performansı üzerinde,
sürdürülebilirliğin ekonomik boyutunun etkili olduğu saptanmıştır. Öte yandan;
çevresel ve sosyal boyutlar, dışsal sürdürülebilirlik performansı üzerinde etkilidir.
Ayrıca, ele alınan gıda tedarik zincirlerinin içsel sürdürülebilirlik
performansları, dışsal sürdürülebilirlik performanslarına kıyasla daha
yüksektir. Düşük dışsal sürdürülebilirlik performanslarının öncelikle,
Türkiye’de sürdürülebilirlik raporlaması ile ilgili herhangi bir zorunluluk olmamasından
kaynaklandığı düşünülmektedir. Diğer bir neden olarak, Türkiye’de sürdürülebilirlik
denetimlerinin sık olmamasını göstermek mümkündür. Bu nedenle; Türk gıda
firmaları, dış paydaşlara ve çevresel faaliyetlere daha az önem vermektedir.
Dahası; dışsal sürdürülebilirlik daha çok kurumsal yönetişimle, özellikle de
şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleriyle ilgilidir. Türkiye’deki genel düşük
kurumsal yönetişim seviyesi nedeniyle, Türk gıda tedarik zincirlerinin dışsal
sürdürülebilirlik performanslarının düşük seviyelerde olması beklenen bir
durumdur. Öte yandan; incelenen 50 tane Türk gıda tedarik zincirinin yüksek
içsel sürdürülebilirlik performansları, sürdürülebilirlik çabalarının ekonomik
odaklı olmasından ileri gelmektedir. Yüksek içsel sürdürülebilirlik performanslarının
bir başka nedenini ise; Türk gıda şirketlerinin sürdürülebilirlik çabalarında
iyi bir profil sergilemek istemeleri olarak belirtmek mümkündür. Bu durum
literatürde greenwashing veya bluewashing şeklinde ifade edilmektedir.