SAĞLIKTA KALİTE KAPSAMINDA KLİNİK BİYOKİMYA LABORATUVARINDA HATA KAYNAKLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Beykent Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Hastane Yönetimi, Türkiye
Tez Danışmanı: İsmail Seçer
Tezin Onay Tarihi: 2018
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
T.C.
BEYKENT
ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL
BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
İŞLETME
YÖNETİMİ ANABİLİM DALI
HASTANE VE
SAĞLIK KURUMLARI YÖNETİMİ BİLİM DALI
1
1
1ğIZ 1
SAĞLIKTA
KALİTE KAPSAMINDA
KLİNİK
BİYOKİMYA LABORATUVARINDA
HATA
KAYNAKLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
(Yüksek Lisans Projesi)
Projeyi Hazırlayan:
Ayhan ARICI
1
1
1
1
İstanbul, 2018
T.C.
BEYKENT
ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL
BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
İŞLETME
YÖNETİMİ ANABİLİM DALI
HASTANE VE
SAĞLIK KURUMLARI YÖNETİMİ BİLİM DALI
1
1
1ğIZ 1
SAĞLIKTA
KALİTE KAPSAMINDA
KLİNİK
BİYOKİMYA LABORATUVARINDA
HATA
KAYNAKLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
(Yüksek Lisans Projesi)
Projeyi Hazırlayan:
Ayhan ARICI
1
Öğrenci No:
17550460033
Danışman:
Dr. Öğr. Üyesi İsmail SEÇER
1
1
İstanbul, 2018
|
Adı ve Soyadı: |
Ayhan ARICI |
|
Danışman: |
Dr. Öğr. Üyesi İsmail SEÇER |
|
Türü ve Tarihi: |
Yüksek Lisans Projesi / 2018 |
|
Alanı: |
Hastane ve Sağlık Kurumları Yönetimi |
|
Anahtar Kelimeler: |
Sağlıkta Kalite, Klinik Biyokimya Laboratuvarında,
Hata Kaynakları ve Çözüm Önerileri |
ÖZ
SAĞLIKTA KALİTE KAPSAMINDA
KLİNİK BİYOKİMYA LABORATUVARINDA
HATA KAYNAKLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
Klinisyenlerin hasta için aldığı tıbbi
kararların büyük bir bölümünü klinik laboratuvar sonuçlarına göre veriyor olmaları,
laboratuvarın doğru ve güvenilir sonuç vermesinin önemini artırmıştır.
Klinisyenler, hastalarının büyük bir
bölümünden laboratuvar test isteği yapmaktadır. Test sonuçları, hastalığın
klinik tanısının konulup uygun tedavi prosedürünün seçilmesi ve sonrasında
gereken takip sürecinin planlanması açısından son derece önemli verilerdir.
Çalışanı olduğum, İstanbul Üniversitesi –
Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Fikret Biyal Merkez Araştırma
Laboratuvarı, merkez ve acil olmak üzere iki farklı lokasyondan günlük yaklaşık
2.000-2.500 hastaya hizmet vermektedir.
Bu projede, Sağlık Bakanlığı’nın
yayınladığı “Sağlıkta Kalite Standartları” doğrultusunda örneğin alımı ve
gönderilmesi aşamalarından başlayarak klinik biyokimya laboratuvarının tüm
evrelerindeki olası laboratuvar hatalarının tespit edilmesi ve hataların
giderilmesi için çözüm önerileri sunulmasını amaçlanmıştır.
Klinisyenlerin laboratuvar testi isteği
yapmasından başlayarak; örneğin alımı ve örneğin laboratuvara kabulünden,
laboratuvar uzmanının sonucu onaylamasına kadar geçen tüm evrelerde ortaya
çıkan hata kaynaklarını, laboratuvar çalışanı vasfımla yerinde tespit etme
yöntemini kullanıldı.
Ayrıca, hasta mahremiyetine uygun olarak
ve kurum yetkililerinin izniyle hastane ve laboratuvar informasyon sisteminde
yer alan laboratuvar hatalarının tespitinde yararlı olabilecek verileri
inceleme ve projem için yorumlama şansı elde edilmiştir.
|
Name and Surname: |
Ayhan ARICI |
|
Supervisor: |
Lecturer Dr.İsmail SEÇER |
|
Degree and Date: |
Master Project/2018 |
|
Major: |
Hospital and Healthcare Institutions of
Management |
|
Key Words: |
Quality In Health, Clinical Biochemistry Laboratories, The
Sources Of Errors And The Solutions |
ABSTRACT
THE SOURCES OF ERRORS AND THE SOLUTIONS IN
THE CLINICAL BIOCHEMISTRY LABORATORIES WITHIN SCOPE OF QUALITY IN HEALTH
The fact that the clinician makes most of the clinical
decisions according to the clinical laboratory results, the importance of
accurate and reliable laboratory results increased.
Clinicians order laboratory tests from the most of
their patients. The laboratory test results are very important for the clinical
diagnosis, the selection of the appropriate treatment options and the planning
the follow-up process.
As a laboratory staff, Istanbul University -
Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Medical Faculty, Fikret Biyal Central Research
Laboratory serves approximately 2,000-2,500 patients per day from two different
locations as central and emergency.
The aims of my study are to determine possible
laboratory errors in all phases of the clinical biochemistry laboratory processes,
beginning from the sample drawing and transport and to offer solutions
according to Health Quality Standards published by the Ministry of Health.
As a laboratory staff, I used the method of in situ
detection of the sources of error in all phases of laboratory processes from
the beginning of the clinician test orders, to laboratory specialist approval.
I examined and interpreted the data in the hospital
and laboratory information system, which would be useful in determining the
laboratory errors in accordance with patient confidentiality and with the
permission of the authorities.
|
İÇİNDEKİLER
|
|
|
|
Sayfa No |
|
ÖZ..................................................................................................................................................i |
|
|
ABSTRACT.................................................................................................................................iii |
|
|
İÇİNDEKİLER............................................................................................................................v |
|
|
TABLOLAR LİSTESİ...............................................................................................................vii |
|
|
ŞEKİLLER
LİSTESİ…………………………………………………………………………viii |
|
|
KISALTMALAR
LİSTESİ........................................................................................................ix |
|
|
GİRİŞ.............................................................................................................................................1 |
|
|
BİRİNCİ BÖLÜM KLİNİK BİYOKİMYA LABORATUVARINDA HATA KAYNAKLARI
|
|
|
1. HATA KAYNAKLARI SINIFLANDIRILMASI…………………………………….........3 |
|
|
1.1. Preanalitik Evredeki
Hatalar…………………………...…………………..…………...8 |
|
|
1.1.1. Görülen Başlıca Hatalar…………………………………………………...………..9 |
|
|
1.1.2. Preanalitik Evreye Ait
Sağlıkta Kalite Standartları……………………...…….........9 |
|
|
1.2. Analitik Evredeki
Hatalar ………………...…………………………….......................11 |
|
|
1.2.1. Görülen Başlıca Hatalar…………………………………………………...………11 |
|
|
1.2.2. Analitik Evreye Ait Sağlıkta
Kalite Standartları………………………..….….......12 |
|
|
1.3. Postanalitik Evredeki Hatalar………………………………….……………..……......13 |
|
|
1.3.1. Görülen Başlıca Hatalar……………………………………………………..…….13
|
|
|
1.3.2. Postanalitik Evreye Ait
Sağlıkta Kalite Standartları…………………………........14 |
|
|
İKİNCİ BÖLÜM
KLİNİK BİYOKİMYA LABORATUVARINDA HATALARA KARŞI ÇÖZÜM
ÖNERİLERİ
|
|
|
2. ÇÖZÜM ÖNERİLERİNİN
SINIFLANDIRILMASI…………………………………….15 |
|
|
2.1.
Preanalitik Evre Hataları İçin Çözüm Önerileri….………………………..…………15 |
|
|
2.1.1. Dikkat Edilmesi Gereken Aşamalar……………………………………………….16 |
|
|
2.1.2.
Dikkat Edilmesi Gereken Diğer Önemli Aşamalar……………………………......20 |
|
|
2.2.
Analitik Evre Hataları İçin Çözüm Önerileri …………...…………………………....22 |
|
|
2.2.1. İç Kalite Kontrol………………………………………………………….……….23 |
|
|
2.2.2. Dış Kalite Kontrol…………………………………………………………………23 |
|
|
2.2.3. Sistematik Hata……………………………………………………………………24 |
|
|
2.2.4. Rastgele Hata………………………………………………………………………24
|
|
|
2.2.5. Validasyon (Geçerli Kılma)……………………………………………….……….25 |
|
|
2.2.6.
Verifikasyon (Doğrulama)…………………………………………………………25 |
|
|
2.2.7. Test Kalibrasyonu…………………………………………………….……………25 |
|
|
2.2.8. Cihaz Kalibrasyonu…………………………………………………………….….26 |
|
|
2.2.9.
Dikkat Edilmesi Gereken Diğer Önemli Aşamalar………………………………..26 |
|
|
2.3.
Postanalitik Evre Hataları İçin Çözüm Önerileri ……………………………………27 |
|
|
2.3.1. Sonuçların Yorumlanması…………………………………………………..……..28 |
|
|
2.4.
Laboratuvar Hataları Sınıflandırma Sistemi………………………………………….29 |
|
|
2.5. Toplam Analitik Hata (TAH)………………………………………………………...…33 |
|
|
2.6. Laboratuvar Dış Kalite
Değerlendirme (DKD) Bilgi Sistemi…………………….…33 |
|
|
SONUÇ
.......................................................................................................................................35 |
|
|
KAYNAKÇA...............................................................................................................................37 |
|
|
ÖZGEÇMİŞ
...............................................................................................................................39 |
|
|
TABLOLAR LİSTESİ
|
|
|
|
Sayfa No. |
|
Tablo 1. Laboratuvar
hatalarıyla ilgili literatür……………………………………………...…..7 |
|
|
Tablo 2. SKS Biyokimya
Laboratuvarı Preanalitik Evredeki Standartlar……………………10 |
|
|
Tablo 3. Preanalitik
Değişkenler…………………………………………………………………11 |
|
|
Tablo 4. SKS Biyokimya
Laboratuvarı Analitik Evredeki Standartlar…………………….…12 |
|
|
Tablo 5. SKS biyokimya laboratuvarı
Postanalitik Evredeki Standartlar………………..…..14
|
|
|
Tablo 6. Örnek Red Nedenleri……………………………………………………………..…….18 |
|
|
Tablo 7.
İÜ-C Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Fikret Biyal Merkez Araştırma Laboratuvarına
Ait Bazı Örnek Red Değerleri………………………………………………………………………..19
|
|
|
Tablo 8. Sistematik Hata Nedenleri……………………………………………………………...24 |
|
|
Tablo 9. Rastgele Hata Nedenleri………………………………………………………………...25 |
|
|
Tablo 10. Laboratuvar Hataları
Sınıflandırma Sistemi Kod Tabloları………………………..31 |
|
|
|
|
|
|
|
|
ŞEKİLLER LİSTESİ
|
|
|
Şekil No
|
Sayfa No. |
|
Şekil 1. LHSS Kod
Dizilişi…………………………………………………………….………30 |
|
|
|
|
KISALTMALAR
LİSTESİ
Kdt : Kanıta Dayalı Tıp
Sks : Sağlıkta Kalite Standartları
Lis : Laboratuvar İnformasyon Sistemi
His : Hastane İnformasyon Sistemi
Web : İngilizce World Wide Web Kelimelerin Kısaltılması, İnternet.
Lhss : Laboratuvar Hataları Sınıflandırma Sistemi.
Grs : Güvenlik Raporlama Sistemi.
Dkd : Laboratuvar Dış Kalite Değerlendirme.
Döf : Düzeltici Önleyici Faaliyet.
Ogtt : Oral Glukoz Tolerans Testi.
GİRİŞ
Projenin
Amacı: Örneğin alımı ve gönderilmesi
aşamalarından başlayarak klinik biyokimya laboratuvarının preanalitik (analiz
öncesi), analitik (analiz) ve postanalitik (analiz sonrası) evrelerindeki olası
laboratuvar hatalarının tespit edilmesi ve bu hataların giderilmesi için çözüm
önerileri sunulmasıdır. Ayrıca, Sağlıkta Kalite Standartları (SKS) kapsamında
laboratuvar hatalarına karşı çözüm önerileri geliştirilmesi de hedeflenmiştir.
Projenin
Önemi: Klinik biyokimya
laboratuvarının ürettiği tüm sonuçlar hasta güvenliğini doğrudan etkileyen
öneme sahiptir. Hasta güvenliğini tehdit edecek tüm olası hataların önlenmesi
için önceden tedbirler alınmalıdır.
Bunun için de
başta klinisyenler olmak üzere tüm paydaşların desteğini almak, tüm paydaşların
ortak hareket etmesinin önemini bilmek ve bu bilinci bir kültür olarak oturtmak
çok önemlidir.
Proje Yöntemi: Klinisyen tarafından isteğin yapılmasından başlayarak, örneğin
alımı ve örneğin laboratuvara kabulü aşamalarından, laboratuvar uzmanının
sonucu onaylaması aşamasına kadar geçen tüm evrelerde ortaya çıkan, hata
kaynaklarını yerinde tespit etme yöntemi kullanıomıştır.
Laboratuvar
İnformasyon Sistemi (LİS) ve Hastane İnformasyon Sistemi (HİS)'de yer alan,
laboratuvar hatalarının tespitinde yararlı olabilecek verilerden yararlandım.
Projenin
Konusuyla İlgili Yurtiçi/Yurtdışı Çalışmalar:
Birçok bilim dalında olduğu gibi tıpta
dünyası da gelişim sürecinden geçerken oldukça önemli ilerlemeler kaydetmiştir.
Kaydedilen bu gelişmelerle de diğer bilim dallarının ilerlemesine öncülük etmiştir.
Yaşanan gelişime paralel olarak zaman içinde doktorların hastalara yaklaşımında,
hastalığın tanısını koymalarında ve uygun tedavi sürecini seçmelerinde büyük değişimler
olmuştur.
Eski dönemlerde doktorun tecrübe ve
gözlemlerine dayanmakta olan tıp uygulamaları, teknolojinin hızla gelişmesine
bağlı olarak bilgisayar ve yapay zekânın kullanıma girmesiyle yeni bir boyut
kazanmıştır. Bunun sonucunda ise doktorun kanaatine dayanan eski yöntemler hızla
terkedilip, kanıta dayalı yeni yöntemlerin kullanılması benimsenmiştir.
BİRİNCİ BÖLÜM
KLİNİK BİYOKİMYA
LABORATUVARINDA HATA KAYNAKLARI
1.
HATA KAYNAKLARININ SINIFLANDIRILMASI
İlk olarak 1980'de Kanada'da McMaster Tıp Okulu’nda
yürütülen, klinik eğitim aşamalarında ortaya çıkan, Kanıta Dayalı Tıp (KDT)
kavramının tarihçesi eski olmasa da gelişimi oldukça hızlı hızla olmuştur.[1]
KDT kavramı, doktorun sahip olduğu klinik
bilgiyle beraber araştırma sonucunda elde edilen en iyi klinik kanıtları
birleştirmesi ve hastanın tedavisi için kullanmasıdır. Kanıtların güvenilirliği
ve çalışma koşullarının göz önüne alınması önemlidir.
Bahsi geçen
en iyi klinik kanıttan kastedilen ise tanı testlerinin etkin, güvenilir ve
kesin sonuçları, hastalığın seyir bulguları ve tıp bilimlerinin araştırma
sonuçlarıdır. Anlaşılacağı gibi KDT’ta yaşanan gelişmelerin neticesinde
biyokimya, mikrobiyoloji, patoloji, radyoloji, nükleer tıp gibi alt bilim
dallarına ait laboratuvarların teknolojik olarak ilerlemesinin hız kazanması
söz konusu olmuştur.
Klinisyen,
klinik belirsizliği azaltmak için laboratuvar sonuçlarının kesin olmasını
beklemektedir. Ancak, test sonuçları için yüzde yüz hassasiyet hedeflense de
bunu çoğu zaman başarmak mümkün değildir. Klinik laboratuvarlarda, sonuçlar
için mümkün olabilecek en yüksek doğruluğun yakalanması hedeflenmektedir.
Laboratuvar
sonuçlarının, klinisyenin hastası için öngöreceği tedavi planındaki öneminin
anlaşılması ve hasta güvenliğine verilen önemin artmasıyla öncelikli hedef laboratuvar
hata oranlarının azaltılması ve toplam kalitenin sağlanması olmuştur.
Klinik
biyokimya laboratuvarlarında, multidisipliner bir yaklaşımla ortaya konan
kompleks bir yapı söz konusudur. T.C Sağlık Bakanlığı, Sağlık Hizmetleri Genel
Müdürlüğü, Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon Daire Başkanlığı tarafından
hazırlanan, Sağlıkta Kalite Standartları (SKS) içerisinde “Sağlık Hizmetleri”
başlığı altında yer alan “Biyokimya Laboratuvarı” bölümünde, klinik biyokimya
laboratuvarları işlevsel açıdan ana hatları ile üç ana evreye ayrılarak
incelenir.
Bunlar:
1.
Preanalitik (Analiz Öncesi)
Evre,
2.
Analitik (Analiz) Evresi,
3.
Postanalitik (Analiz Sonrası) Evre’lerdir.
Sağlık
Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon Daire
Başkanlığı’nın Mart 2016 tarihinde yayınladığı SKS-Hastane (Versiyon-5;
Revizyon-01)’de klinik biyokimya laboratuvarlarını her üç evre için 15 standart
ve 41 değerlendirme ölçütüyle denetler.
Laboratuvar
uzmanları, son yıllarda yaşanan teknolojik gelişme ve bunun sonucunda elde
edilen tecrübenin ışığında, yukarıda belirlenen üç aşamalı akışının genişletilmesi
konusunda görüş birliğindedir. Klinik laboratuvarların sorumluluk alanının analiz
öncesi evreden bir adım öncesine ve analiz sonrası evreden de bir adım
sonrasına taşıması gerekmektedir.
Bunlar:
1.
Pre-preanalitik (Analiz
Öncesinden Öncesi) Evre,
2.
Preanalitik Evre,
3.
Analitik Evre,
4.
Postanalitik Evre,
5.
Post-postanalitik (Analiz Sonrasından Sonrası) Evre’dir.
Klinisyenin
test isteğini planlaması ve yapması pre-preanalitik evre, test isteğinin yapılmasından
örneğin analizine kadar geçen aşamaya preanalitik evre, örneğin çalışıldığı
aşamalara analitik evre, elde edilen sonucun kontrol edilip onaylanması
aşamasına postanalitik evre ve klinisyenin sonucu değerlendirip tedavi
kararında kullanması aşamasına da post-postanalitik evre denmektedir.1, 2[2]
Pre-preanalitik
evrede, klinik laboratuvara ait prosedürler söz konusu değildir. Bir başka
ifadeyle laboratuvar uzmanlarının sorumluluğunda olmayan bir süreçtir.
Klinisyenin test isteği yapmasıyla başlayarak, örneğin alımını ve laboratuvara
ulaştırılmasını kapsar.
Post-postanalitik
evre, pre-preanalitik evre gibi
laboratuvar uzmanlarının sorumluluğunda olmayan bir süreçtir. Raporun doktora
ulaşması, değerlendirilmesi ve hasta için kullanılmasını kapsar.
Klinik
laboratuvarlarda kalite çalışmalarına analitik evreden başlanması önemlidir.
Kalite açısından bakıldığında çalışılan testin doğruluğu en önemli kriterdir. Diğer
laboratuvar evrelerinin tamamında kalite için gerekli şartlar sağlanmış olsa
bile sonuca güven olmadıktan sonra anlamsızdır.
Bu çalışmada,
SKS kapsamı düşünülerek bir klinik biyokimya laboratuvarında oluşabilecek
hataların kaynaklarını ve bu hatalara karşı çözüm önerilerini preanalitik,
analitik ve postanalitik aşamalarda inceleyeceğiz.
Tüm klinik
laboratuvar evrelerinin ortak hedefi; zamanında, doğru, güvenilir ve kesin
laboratuvar sonuçlarını, başta klinisyenler olmak üzere tüm hizmet alanlara
sunmaktır. Süreçlerin herhangi birinde yaşanacak problemin test sonuçlarında
hataya yol açması muhtemeldir.
T.C Sağlık
Bakanlığı, Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon
Daire Başkanlığı tarafından hazırlanan SKS içindeki “Sağlık Hizmetleri” başlığı
altında yer alan “Biyokimya Laboratuvarı” bölümünde, amaçlar ve hedefler
aşağıdaki gibi özetlenmiştir.3
SKS’de Amaç:
Hastanelerde
biyokimya alanında sunulan laboratuvar hizmetlerine ilişkin tüm evrelerde hasta
güvenliğini ve çalışanlar için sağlıklı bir laboratuvar çalışma ortamını
sağlamaktır. Hastane bünyesinde bulunan mikrobiyoloji, patoloji ve doku tipleme
laboratuvarları dışındaki ilgili diğer klinik laboratuvarlar bu bölüm üzerinden
değerlendirilebilir.[3]
SKS’de Hedef:
· Hasta Güvenliği,
· Sağlıklı Çalışma Yaşamı,
· Hasta Odaklılık,
· Etkinlik,
· Etkililik,
· Verimlilik,
· Uygunluk,
· Süreklilik,
· Zamanlılık.
Laboratuvar hataları, doktorun hastadan
test isteği yapmasıyla başlayıp örneğin çalışılıp sonuçların rapor edilmesi ve
gerekiyorsa uzman tarafından yorumlanmasına kadar olan tüm evrelerde meydana
gelen eksikler ya da kusurlar olarak tanımlanabilir.
Yaşanan hataların büyük bir bölümü
laboratuvar dışında, yani analiz evresi haricinde gerçekleşmektedir. Analiz
evresindeki hataların diğer evrelere göre az olmasının en önemli nedenleri;
laboratuvarda verilen hizmet içi eğitimlerin artırılması, mesleki eğitim almış
personelin tercih edilmesi ve yaşanan tecrübelerin ışığında sürekli gelişen ve
yenilenen cihaz ve test kalite kontrol prosedürlerinin uygulamaya sokulmasıdır.
Laboratuvar hatalarının dağılımını
gösteren farklı çalışmalarda; analiz öncesi evrede %46-68, analiz evresinde
%7-14, analiz sonrası evrede %18-47 oranlarında laboratuvar hatası
belirlenmiştir. Verilerden anlaşılacağı gibi analiz öncesi ve analiz sonrası
evrelerde yaşanan hatalar toplam laboratuvar hatalarının yaklaşık %80-90’ını
oluşturmaktadır (Tablo 1).
|
Tablo
1. Laboratuvar hatalarıyla ilgili literatür (Clinical Chemistry 48, No. 5, 2002)[4] |
|||||
|
|
Lapworth and Teal[5]
|
Goldschmidt and Lent[6]
|
Nutting et al.[7] |
Plebani and Carraro[8] |
Stahl et al.[9] |
|
Data collection period |
1 year |
6 years |
6 months |
3 months |
3 years |
|
No. of tests |
∼997.000 |
ND1 |
ND |
40.490 |
676.5642 |
|
No. of patients |
∼249.000 |
ND |
160.714 |
ND |
ND |
|
No. of errors |
120 |
133 |
180 |
189 |
41352 |
|
Frequency |
%0.05 of patients |
%0.11 of patients |
%0.47 of test results |
%0.612 of test results |
|
|
Preanalytical phase |
%31.6 |
%53 |
%55.6 |
%68.2 |
%752 |
|
Analytical phase |
%31.6 |
%23 |
13.3% overall |
%13.3 |
%162 |
|
Postanalytical phase |
%30.8 |
%24 |
%30 |
%18.5 |
%92 |
Laboratuvarların
çalışma süreçleri, klinisyenin hastasını muayenesi sonrası tedavi aşamasına
geçebilmesi için gereken tanıyı koyabilmesine yardımcı olabilecek testleri istemesiyle
başlar.
Test isteği
sırasında klinisyenin yapabileceği hataların muayene ettiği hastayı
etkileyebilmesinin yanı sıra laboratuvardan hizmet alan diğer klinisyen ve
hastaları da etkilemesi mümkündür.
Uygunsuz ve
gereksiz laboratuvar isteklerinin artması sağlık hizmetlerine ayrılan bütçelerin
de artmasına neden olmaktadır. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve/veya özel
sigorta şirketlerince yapılan incelemelerde gereksiz laboratuvar isteği
yapılması araştırılmakta ve bunun sonucunda da genel bütçelerde kısıtlamalara
gidilmesi söz konusu olmaktadır.
Uygunsuz laboratuvar isteklerinin
azaltılması yoluyla, toplam sağlık harcaması maliyetinin azalması, tıbbi hata
ve yaralanma oranlarının düşürülmesi mümkün olabilir.
Yapılan çalışmalarda uygunsuz laboratuvar
isteklerinin oranlarının biyokimya ve hematoloji testleri için %11-70, idrar ve
mikrobiyoloji testleri için %5-95 olarak kardiyak enzimler ve tiroit
testlerinde ise %18-55 arasında değiştiği tahmin edilmektedir.
1.1. Preanalitik Evredeki Hatalar
Bu evrede
klinisyenin hasta için test isteklerini yapması, laboratuvar tarafından kimlik
bilgilerinin doğrulanması, örneğin çeşidine göre alınması ve/veya toplanması,
uygun koşullarda laboratuvara ulaştırılması gibi aşamalar yer almaktadır. Preanalitik
evredeki aşamaların büyük bölümü laboratuvar personelinin sorumluluğunda
değildir.
Preanalitik
süreçler laboratuvar dışı birimlerin de katılımını gerektirdiğinden standardize
edilmesi diğer evrelere göre nispeten daha zordur ve hata kaynaklarının çoğunun
bu evrede oluştuğu çeşitli yayınlarda gösterilmiştir.[10],[11]
1.1.1. Görülen Başlıca Hatalar
· Hatalı test isteği yapılması,
· Acil olmayan hastalara acil test isteği yapılması,
· İstek kâğıdı ve/veya örnek etiketine hatalı kimlik bilgisi
yazılması,
· Kan alımı sırasında uzun sure turnike uygulanması,
· Kan örneğinde hemoliz olması,
· Kan örneğinde lipemi olması,
· Kan örneğinde pıhtı oluşması,
· Örneğin intravenöz (IV) tedavi giden damardan alınması,
· Yapılacak teste göre hastaya açlık-tokluk durumunun sorulmaması,
· Çalışılacak teste göre uygun zamanda örneğin alınmaması,
· Çalışılacak teste uygun tüpte kan alınmaması,
· Örneğin alımı sırasında uygun olmayan malzeme kullanılması,
· Tüpe alınması gerekenden az ya da çok örnek alınması,
· Örnek alımının kayıt altına alınmaması,
· Alınan örneğin uygun koşullarda laboratuvara ulaştırılmaması.
1.1.2. Preanalitik Evreye Ait Sağlıkta Kalite Standartları
Sağlıkta
Kalite Standartlar içerisinde “Biyokimya Laboratuvarı” bölümünde yer alan preanalitik
evrenin yönetilmesiyle ilgili standartlar aşağıdadır (Tablo 2). 3
|
Tablo 2. SKS Biyokimya
Laboratuvarı Preanalitik Evredeki Standartlar
SKS |
|
|
KOD |
|
|
SBL01 |
Biyokimya hizmetlerinin
laboratuvar dışı süreçlerde etkin ve güvenilir şekilde yönetilmesi amacıyla,
ilgili sağlık çalışanları ilgilendirilmelidir. |
|
SBL01.01 |
· Biyokimya laboratuvarında çalışılan tüm testleri içeren test
rehberi bulunmalıdır. · Test rehberi asgari aşağıdaki konular hakkında güncel bilgiler içermelidir.
|
|
SBL01.02 |
Test rehberi sağlık hizmeti sunulan bölümlerde erişilebilir
olmalıdır. |
|
SBL01.03 |
İlgili sağlık çalışanları, rehbere nasıl ulaşacakları ve
rehberin kullanımı hakkında bilgilendirilmelidir. |
|
SBL02 |
Biyokimya laboratuvar testleri ile ilgili analiz öncesi süreçler
kontrol altında tutulmalıdır. |
|
SBL02.01 |
Test istemine yönelik kurallar tanımlanmalıdır. |
|
SBL02.02 |
Numune alımı ile ilgili kurallar tanımlanmalıdır. |
|
SBL02.03 |
Numune transferi ile ilgili kurallar tanımlanmalıdır. |
|
SBL02.04 |
Analiz öncesi süreçte kimlik doğrulama işlemi yapılması gereken aşamalar
(numune alımı, numunenin kabulü gibi) ve bu aşamalarda doğrulamanın nasıl yapılacağı
belirlenmelidir. |
|
SBL03 |
Numunelerin laboratuvara kabulü ve analize hazırlanmasına yönelik
süreçler kontrol edilmelidir. |
Yapılacak teste göre uygun zamanda örneğin
alınmaması, bakılacak testin serum düzeyinde farklılık olması anlamına gelebilir.
Günün değişik saatlerinde alınan kan örneklerinden çalışılacak biyokimya
testlerinden değişik sonuçlar alınması söz konusu olacaktır.
Sonuçlarda meydana gelecek hataların çok
büyük bir bölümü laboratuvarda gerçekleşen evrelerde değil de diğer bir takım
dış etkenlerden kaynaklanmaktadır. Kontrol edilebilen ve kontrol edilemeyen
faktörlerden oluşan bu etkenlere kısaca preanalitik değişkenler demek mümkündür
(Tablo 3).
|
Tablo 3. Preanalitik Değişkenler |
||
|
Faktörler |
Biyolojik |
Çevresel |
|
Kontrol edilemeyen
faktörler
|
·
Kişisel değişimler ·
Yaş ·
Cinsiyet ·
Irk |
·
Rakım ·
Sıcaklık ·
Coğrafi yer ·
Mevsim |
|
Kontrol edilebilen
faktörler |
·
Egzersiz ·
Gebelik ·
Diyet ·
Kahve, sigara, alkol ·
Postür bozukluğu |
·
Örneğin taşınması ·
Örnek alımı ·
Seyahat ·
İlaç kullanımı |
1.2.Analitik Evredeki Hatalar
Analitik
evre, laboratuvara ulaşan örneklerin test isteğine göre gerekiyorsa ön işlemden
geçirilmesi ve sonrasında da test sonucunun elde edilişine kadar olan aşamadır.
Laboratuvar İnformasyon Sistemi (LİS)’nin laboratuvarlarda kullanıma girmesiyle
birlikte analitik hata sayısında büyük ölçüde düşüş görülmüştür.
1.2.1. Görülen Başlıca Hatalar
· Eğitimi yetersiz teknik personel,
· Analizörlerin günlük, haftalık, aylık ve yıllık kullanıcı ve
teknik servis bakımlarını aksatılması,
· Otomasyon arızaları (yükleme ve boşaltma ünitesi, santrifüj, kapak
açma gibi),
· Cihaz arızası,
· Test ve analizör kalibrasyonlarının zamanında yapılmaması,
· Son kullanma tarihi geçmiş sarf malzeme kullanımı,
· Örnek hacmine dikkat edilmemesi,
· Çalışma için gerekli olan sıcaklık, nem gibi ortam şartlarının
sağlanmaması,
· Çalışma öncesi iç kalite kontrol çalışmasının yapılmaması ya da
uygunsuz sonuçla çalışmaya devam edilmesi,
· Test sonuçlarına verilen hatalı teknik onay.
1.2.2. Analitik
Evreye Ait Sağlıkta Kalite Standartları
Sağlıkta
Kalite Standartları içerisinde “Biyokimya Laboratuvarı” bölümünde analitik
sürecin yönetilmesiyle ilgili standartlar aşağıdadır (Tablo 4).[12]
|
Tablo 4. SKS Biyokimya
Laboratuvarı Analitik Evredeki Standartlar
SKS |
|
|
KOD |
|
|
SBL03 |
Numunelerin laboratuvara kabulü ve analize hazırlanmasına
yönelik süreçler kontrol edilmelidir. |
|
SBL03.01 |
Numunelerin kabul ve ret kriterleri belirlenmelidir. |
|
SBL03.02 |
Numunelerin kabul veya reddi kayıt altına alınmalıdır. |
|
SBL03.03 |
Numunelerin kabulüne yönelik bir birim/alan bulunmalıdır. |
|
SBL03.04 |
Numuneler, numune alımı ile ilgili kayıt ve laboratuvara kabul kaydı
olmadan çalışmaya alınmamalıdır. |
|
SBL03.05 |
Numune reddi ile ilgili süreç tanımlanmalıdır. |
|
SBL03.06 |
İlgili personele kabul ve ret işlemlerinin nasıl yapılacağı
yönünde eğitim verilmelidir. |
|
SBL03.07 |
Test bazında numunelerin analiz öncesi hazırlık işlemlerine
yönelik kurallar belirlenmeli ve ilgili personele bu konuda eğitim verilmelidir. |
|
SBL04 |
Test bazında çalışma süreçleri tanımlanmalıdır. |
|
SBL04.01 |
Testlerin çalışılma sürecine yönelik doküman bulunmalıdır. |
|
SBL04.02 |
İlgili dokümanlar, en az yılda bir kez gözden geçirilmeli ve
test çalışma sürecinde herhangi bir değişiklik olduğunda revize edilmelidir. |
|
SBL04.03 |
Hazırlanan doküman ve revizyonlar hakkında ilgili çalışanlara eğitim
verilmelidir. |
|
SBL05 |
Laboratuvarda bulunan malzeme, cihaz ve ekipmanın kontrolü ve
güvenli kullanımı sağlanmalıdır. |
|
SBL06 |
Laboratuvar testlerinin iç kalite kontrol çalışmaları
yapılmalıdır. |
|
SBL07 |
Laboratuvar testlerine yönelik dış kalite değerlendirme çalışmaları
yapılmalıdır. |
|
SBL08 |
Metot validasyonu/verifikasyonu yapılmalıdır. |
|
SBL09 |
Kantitatif testlere yönelik ölçüm belirsizliği
değerlendirilmelidir. |
|
|
|
1.3. Postanalitik Evredeki Hatalar
Analitik evrenin
tamamlanmasıyla ve test sonuçlarının isteği yapan doktor tarafından alınması
arasındaki bütün işlemlerde yapılan hataları kapsar.
Analiz
işlemleri sonrasında sonucun çıkması, teknik personel tarafından kontrolü ve
teknik onayın verilmesi, uzman tarafından kontrolü ve uzman onayının verilmesi,
LİS ve HİS’ne aktarılması, gerekiyorsa raporun yazdırılması veya klinisyen
tarafından HİS üzerinden görülüp değerlendirilmesi aşamalarını içerir. Sonuç,
kurum dışında değerlendirilecekse, WEB üzerinden ya da laboratuvar sonuç
bölümünden yazdırılarak alınması gerekmektedir.
Bu evrenin bir
bölümü laboratuvarda, bir bölümü de laboratuvar dışında gerçekleşir. Analiz
sonrası için laboratuvarın hedefi sonuçların zamanında ve doğru
raporlanmasıdır.
1.3.1. Görülen Başlıca Hatalar
· Gecikmiş ya da rapor edilmemiş sonuçlar,
· LİS kullanılmayan analizörlerde yaşanan aktarım hataları,
· LİS ve HİS’nin çalışmasında yaşanacak teknik aksaklıklar,
· Zamanında verilemeyen test sonuçları,
· Panik değer bildiriminin yapılmaması ya da geç yapılması,
· Raporlarda test sonuçları hakkında referans aralığın
belirtilmemesi veya yanlış belirtilmesi,
· Raporlarda hasta ve kullanılan hasta örneğinin özelliklerinin
belirtilmemesi,
· Raporlarda hasta kabul, kullanılan hasta örneğinin alınma ve
çalışılma zamanlarının belirtilmemesi,
· Klinisyen, laboratuvar uzmanı ve laboratuvar teknik personeli
arasında diyalog eksikliği.
1.3.2. Postanalitik Evreye Ait Sağlıkta Kalite Standartları
Sağlıkta
Kalite Standartlar içerisinde “Biyokimya Laboratuvarı” bölümünde postanalitik
sürecin yönetilmesiyle ilgili standartlar aşağıdadır (Tablo 5).[13]
|
Tablo 5. SKS Biyokimya
Laboratuvarı Postanalitik Evredeki Standartlar
SKS |
|
|
KOD |
|
|
SBL10 |
Hasta sonuç raporlarına yönelik düzenleme yapılmalıdır. |
|
SBL11 |
Test sonuç verme süreleri belirlenmelidir. |
|
SBL12 |
Panik değerlerin zamanında ve etkin şekilde bildirimi sağlanmalıdır. |
|
SBL13 |
Test işlemi tamamlanmış analiz örnekleri, test verileri ve
sonuçların arşivlenmesine yönelik kurallar belirlenmelidir. |
|
SBL14 |
Laboratuvar testleri ile ilgili süreçlerin izlenebilirliği sağlanmalıdır. |
|
SBL15 |
Laboratuvar süreçlerinde gerçekleşen tıbbi hatalar ve ramak kala
olaylar laboratuvar hata sınıflandırma sistemine (LHSSTR) göre
kodlanmalıdır. |
İKİNCİ BÖLÜM
KLİNİK BİYOKİMYA LABORATUVARINDA HATALARA KARŞI ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
2. ÇÖZÜM ÖNERİLERİNİN SINIFLANDIRILMASI
Laboratuvarda
kalite yönetim sisteminin etkin bir şekilde kullanılmasının ve laboratuvarın akreditasyonunun
sağlanmasının laboratuvar hatalarının önlenmesindeki yeri çok büyüktür. Bu
sayede hataların önlenmesinin yanında laboratuvara olan güvende artacaktır.
Doğru
ve güvenilir test sonuçları, preanalitik, analitik ve postanalitik aşamaların değerlendirilmesine olanak tanıyan kalite-kontrol çalışmalarıyla sağlanır.
Analiz
öncesi (preanalitik) evrede, kalite-kontrol açısından, kalite-kontrol
materyallerinin ve ayıraçların doğru hazırlanması ve uygun koşullarda
saklanması önemlidir.
Analiz
(analitik) evresinde, doğruluğun ve tekrarlanabilirliğin takibi için, iç ve dış kalite kontrol çalışmaları yapılır. Kalite kontrol
çalışmaları, laboratuvar performansının önemli ölçütlerindendir. Laboratuvarda
sistematik hataların olması durumunda erken uyarı alınmasını sağlar.
Analiz sonrası (postanalitik) evrede, kalite kontrol sonuçlarının
geçerlilik açısından değerlendirilmesi, geçersiz sonuçlar için nedene yönelik
düzeltme ya da düzeltici-önleyici faaliyet (DÖF) çalışmalarının başlatılması
söz konusudur.
Preanalitik
hataların azaltılabilmesi için laboratuvar iş akışı içerisinde tüm laboratuvar
ve kan alma personelinin sürekli eğitimi sağlanmalıdır.
2.1. Preanalitik Evre Hataları İçin Çözüm Önerileri
Öncelikle
test istek kâğıtlarının ve/veya LİS/HİS üzerinde yapılan test girişlerinin
isteği yapan doktor tarafından doldurulması önemlidir. İstek kâğıdında ve/veya
LİS/HİS’de tanıtıcı bilgiler olan isteği yapan doktorun adı, isteğin yapıldığı
tarih, hastanın adı-soyadı, T.C kimlik numarası, varsa protokol numarası, yaşı,
cinsiyeti, tanı/ön tanı, isteğin yapıldığı servis/polikliniğin adı gibi
bilgilerin tam olması önemlidir.
2.1.1. Dikkat Edilmesi Gereken
Aşamalar
Örnek
alımında kullanılacak malzemelerin kaliteli olması ve amacına uygun
kullanılması gerekmektedir.
Kan örneği
alınırken; deri yüzeyinde kullanılan alkol ve alkol türevi dezenfektanın
tamamen kurumadan işleme başlanması, enjektörle hızla kan alınması, dar iğne
ucu kullanılması, enjektördeki kanı iğne ucunu çıkarmadan hızlıca ve/veya
yüksekten tüp içine boşaltılması, tüpe alınan kanı antikoagülan madde ile
karışması için hızlı çalkalaması, çöktürme işlemi için kullanılan santrifüjü
dengelemeden kullanılması, damara girişi sağlandıktan ve kan akışı gözlendikten
sonra turnikeyi gevşetilmemesi gibi durumlar eritrositlerin sıkışmasına ve
patlamasına dolayısıyla da hemoliz oluşmasına sebebiyet vereceği için bu
durumlara karşı dikkatli olunmalıdır.
Önemli bir sorunda, bazı özel durumlar haricinde hastanın aç olmamasından
kaynaklanan lipemi oluşumudur. Lipemi, kan içinde yüksek oranda yağ bileşiklerinin bulunmasından
kaynaklanır. Lipemik serumla çalışılması durumunda bazı testlerin değerleri
hatalı olacaktır.
Hemoliz
ve/veya lipemi ile karşılaşılıp yeni örnek almanın mümkün olmadığı durumlarda ve/veya
hemoliz ve/veya lipeminin hastanın özel durumundan kaynaklanma ihtimalinin
olması halinde raporda klinisyene dikkat notu düşülerek sonuçlar rapor
edilmelidir.
Çok sık
yapılan hatalardan bir diğeri de etiket yapıştırma esnasında görülmektedir. Hemşire,
yatan hastaların kan alma işlemine başlamadan önce tüm hastaların etiket/barkodlarını
önceden hazırlıyor olabilir. Örnek tüpüne başka hastanın etiket/barkodunu
yapıştırılmaması için kimlik doğrulamaya önem vermek, bu konudaki eğitimleri
sıklaştırmak gerekir.
Kimlik
doğrulama hataların önlenmesi için çok önemlidir. Sadece yatan hastalardan
değil laboratuvara başvuran ayaktan hastaların örnekleri alınırken de yapılması
gerekir.
Örneklerin
laboratuvara kabulü ve analize hazırlanması aşamalarına yönelik tüm süreçler
kontrol altında tutulmalıdır. Örneğin doğru alınması ve uygun şekilde
laboratuvara ulaştırılması için örnek alma,
örnek transferi, örnek saklama gibi talimatların yazılması ve uygulamaya
sokulması çok önemlidir.
Analiz öncesi
evrede yapılan örnek alımıyla ilgili hataları en aza indirmenin yolu sağlık
kuruluşlarında görevleri sadece kan almak olan, doğru şekilde örnek alma
konusunda çok iyi eğitim almış flebotomistlerin çalışmasını sağlamaktır.
Örneğin
laboratuvara kabulü veya red edilmesine yönelik kriterlerin belirlenmesi ve bu
doğrultuda ilgili talimatın yazılması gereklidir. Ayrıca, laboratuvar uzmanları
tarafından belirli aralılarla güncellenen test kataloglarıyla;
·
Test adı ve LİS/HİS kodu,
·
Test için kullanılacak örneğin
türü,
·
Test için kullanılacak örneğin
nasıl taşınacağı,
·
Testin çalışma yöntemi,
·
Testin çalışma zamanı,
·
Testin raporlama zamanı,
·
Test için kullanılacak örneğin
red edilme nedeni gibi bilgiler paylaşılır.
Preanalitik
evrede hataların önlenmesi açısından önemli olan bir konuda örneğin
izlenebilirliğidir. Test isteğini yapan doktordan başlayarak, örneği alımını
yapan, örneğin taşınmasında görevli olan ve örneği klinik laboratuvarda teslim
alan personellerin bilinmesi, LİS/HİS üzerine zaman kayıtlarının olması
hataların takibi ve önlenmesi açısından gereklidir.
Test
sonucunun doğru olması için kullanılan örneğin uygun şartları taşıması
gereklidir. Klinik laboratuvarda örnek kabul ve red kriterlerinin uygulanması;
örnek kabul birimi ile başlayıp örneklerin hazırlanması, çalışılması, teknisyen
ve uzman onayı aşamalarında da devam eder. Klinik laboratuvarda kullanılan
başlıca örnek red kriterleri aşağıda verilmiştir (Tablo 6).
Tablo
6. Örnek Red Nedenleri
|
GRUP |
AÇIKLAMA |
|
Etiketleme |
Barkodsuz
gönderilmiş örnek (özel durumlarda gelen örnekler hariç) |
|
Etiketleme |
Barkodu
okunmayan/yırtılmış örnek |
|
Etiketleme |
Birden
fazla hastaya ait barkod yapıştırılmış örnek |
|
Kayıt |
Test
kaydı yapıldıktan sonra isteği iptal edilmiş örnek |
|
Kayıt |
İstek
kaydının eksik/hatalı yapılması veya sistemde kaydının olmaması |
|
Örnek |
Yanlış
kap/tüpe veya kırık, çatlak vb tüp/kaba alınmış örnek |
|
Örnek |
Aseptik
koşullara uygunluğundan şüphelenilen örnek (kapağı açık tüp, steril olmayan
kap gibi) |
|
Örnek |
Test
için gereken örnekle gelen örneğin farklı olması (idrar yerine dışkı, balgam
yerine tükürük gibi) |
|
Örnek |
Tüpün
işaret çizgisinin altında/üstünde alınmış örnek |
|
Örnek |
Örnek
miktarının istenen test için yetersiz olması |
|
Örnek |
Alındıktan
sonra gereken zamanda laboratuvara gönderilmemiş örnek |
|
Örnek |
Özel
toplanma koşulu gerektiren hatalı toplanmış örnek (diyet/koruyucu madde
eklenmesi, 24 saatlik idrar…) |
|
Örnek |
Zamanlı
testlerde zamanlamaya uygun olmayan örnek (OGTT, stimülasyon testleri gibi) |
|
Örnek |
Hemolizli
örnek |
|
Örnek |
Pıhtılı
örnek |
|
Örnek |
Açlık
örneğinin tokluk durumunda alındığının analiz öncesi tespit edilmesi |
|
Örnek |
Son
kullanma tarihi geçmiş tüp/kaba alınmış örnek |
|
Taşıma |
Örnek
taşıma çantasında taşınmamış örnek |
|
Taşıma |
Test
rehberinde belirtilen koşullara uygun taşınmamış örnek (sıcaklık, süre gibi) |
|
Taşıma |
Taşıma
sırasında dökülen, kırılan örnek |
|
DİĞER |
Lütfen
açıklama yapınız |
Klinik laboratuvarın kalite performansını incelemek için örnek red
oranının izlenmesi önemlidir. Laboratuvarın düşük red oranına sahip olması
kalite performansının iyi olduğu anlamına gelmez. Örnek red sayısı az olan
klinik laboratuvarın uygun olmayan örnekle çalışıyor olma ihtimali fazladır.
Yüksek red oranına sahip olan klinik laboratuvarın uygun şartları taşıyan
örneklerle test çalışması yapma olasılığı daha yüksek olacaktır.
İstanbul
Üniversitesi – Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Fikret Biyal Merkez
Araştırma Laboratuvarı’nın 2018 yılının ilk altı ayında bazı örnek red
kriterlerine ait örnek red sayılarını içeren veriler aşağıdadır (Tablo 7).
|
Tablo 7. İÜ-C Cerrahpaşa Tıp
Fakültesi, Fikret Biyal Merkez Araştırma Laboratuvarına Ait Bazı Örnek Red
Değerleri[14]
|
||||||||
|
HATA TÜRÜ |
2018 |
|||||||
|
Haziran |
Mayıs |
Nisan |
Mart |
Şubat |
Ocak |
6
AYLIK |
|
|
|
Hemoliz |
13 |
24 |
34 |
31 |
24 |
31 |
157 |
|
|
Pıhtı/Pıhtı Şüphesi / Trombosit Kümesi |
131 |
183 |
184 |
134 |
94 |
131 |
857 |
|
|
Yetersiz Volüm |
33 |
44 |
37 |
37 |
31 |
34 |
216 |
|
|
Uygunsuz Örnek / Antikoagülan Oranı |
8 |
17 |
9 |
3 |
5 |
9 |
51 |
|
|
Barkod Hatası |
0 |
0 |
0 |
1 |
0 |
0 |
1 |
|
|
Uygunsuz Test İstemi |
8 |
0 |
0 |
1 |
8 |
0 |
17 |
|
|
Lipemi |
1 |
0 |
4 |
0 |
0 |
0 |
5 |
|
|
Uygun Olmayan Tüp / Kontamine Numune |
9 |
12 |
10 |
6 |
9 |
4 |
50 |
|
|
Uygunsuz Taşıma (Kırılma-Dökülme) |
0 |
0 |
1 |
1 |
0 |
0 |
2 |
|
|
Diğer |
16 |
37 |
22 |
14 |
19 |
28 |
136 |
|
|
Total Preanalitik Hata |
219 |
317 |
301 |
228 |
190 |
237 |
1492 |
|
|
Total Numune Sayısı |
80845 |
97889 |
90681 |
103462 |
91370 |
100977 |
565224 |
|
Örnek red oranını düşürmek için ilgili tüm personelin düzenli
periyotlarla eğitilmesi şarttır.
2.1.2. Dikkat Edilmesi Gereken
Diğer Önemli Aşamalar
Örneğin doğru
zamanda alınmaması: Acil çalışılması gereken
testler dışındaki testler için örnekler, hastalığın seyir evresi, hastanın
biyolojik durumu, kullandığı ilaçlar, açlık-tokluk durumu gibi şartlar dikkate
alınarak uygun zamanda alınmalıdır.
Yapılacak
test için gerekli kalitede örneğin alınabilmesi için hastaya gerekli sorular
sorulmalıdır. Uygun şartlar olmadığı düşünülüyorsa örnek alımı ertelenmelidir.
Bebekler, çocuklar, yaşlılar gibi özel gruptaki hastalar ve hastalığı nedeniyle
hassas durumda olan hastaların yakınlarına bilgi verilmelidir. Özel hastalar
dışında, hasta yakınlarının hasta yanında olmasına izin verilmemelidir.
Açlık durumu
gerekli olan testler için alınacak kan örneği, hastanın son yediği yemekten
10-12 saat sonra alınmalıdır. Hastaya içecek olarak sadece su içmesi için izin
verilmelidir.
Tokluk durumu
gerekli olan testler için alınacak kan örneği ise yapılacak test talimatı
şartları doğrultusunda hastaya daha önceden klinisyen/laboratuvar personeli
tarafından bildirilmelidir. Klinisyen hastasına sonucu için açlık-tokluk durumunun
fark etmeyeceği testler için de bilgi vermelidir.
Klinisyen,
hastasının kullanmakta olduğu ilaçların istenen testin sonucunu etkilemesi söz
konusu olacak ise ilaç kullanımına ara verdikten sonra örnek vermesi
gerektiğini belirtmelidir.
Bazı testler
için hastanın hareket/egzersiz/spor yapma durumu sonucu etkileyebileceği için
gerekli dinlenme sağlandıktan sonra örnek alınmalıdır.
Örneğin uygun yöntemle
alınmaması: Örnek alımı için belirlenmiş genel ve/veya çalışılacak teste özel
kuralları vardır. Klinik laboratuvarlarda, laboratuvar uzmanı tarafından
hazırlanacak test rehberi ile bu kurallar belirlenmeli ve klinisyenin sunulmalıdır.
Test rehberinde, testle ilgili örneğin alımı, örneğin taşınması, örneğin
muhafaza edilmesi ve test sonuçlarının raporlanma süreleri gibi açıklayıcı
bilgiler bulunmalı ve bu bilgiler gerekli durumlarda güncellenmelidir.
Örnek alımı
sırasında özel bir yöntem kullanılacaksa önce hasta bilgilendirilmeli sonra
örnek alımına geçilmelidir.
İdrar, gaita
gibi materyallerin kullanıldığı bazı özel testler için kullanılacak örneği
hastanın önceden biriktirmesi gerekebilir. Bu durumda hastaya nasıl biriktireceği
iyice tarif edilmeli ve biriktirmeyle ilgili bilgiyi içeren formun da verilmesi
gerekir. Örnek biriktirme için kullanılacak kaplar laboratuvar tarafından
verilmelidir. Örneğin saklanması için koruyucu madde kullanılması gerekiyorsa bu
madde de hastaya verilmelidir.
Örnek alma zamanının kayıt
altına alınmaması:
Hastalığın tanısı ve sonrasında tedavi sürecinin izlenmesi, örneğin
taşınması sırasında oluşacak aksaklıkların fark edilmesi aşamaları yeni düzenlemeler
yaparak hastaya doğru sonucun verilmesi için tedbirler almasının sağlanması
için önemlidir.
Örneğin doğru
şekilde taşınmasıyla ilgili hatalar: Örneğin uygun yöntemle, doğru zamanda, gereken
sıcaklık koşulları sağlanarak taşınması için taşıma sürecinde görevli
personellere eğitim verilmelidir.
Örneğin
taşınmasında kullanılan kaplar, kapların taşıma çantasındaki pozisyonu, taşıma sırasında
çanta içinin sıcaklığı gibi konular önemlidir. Test için steril şartlar taşıyan
örnek kullanılması gerekli ise kontaminasyonu önlemek için gerekli tedbirlerde
ayrıca alınmalıdır.
Örneklerin
olduğu kap/tüplerin buharlaşma ve dökülmeye maruz kalmamaları için ağızları
sızdırmayacak şekilde kapatılmalıdır.
Soğuk zincir
şartları, karanlık ortam şartları gibi özel şartlarda taşınması gereken
örnekler için özel tedbirler alınmalıdır.
Örneğin doğru
zamanda taşınması: Örneğin taşınma süresi
testlere göre farklılık gösterir. Örneğin laboratuvara ulaştırılması için
hedeflenen zaman test kataloğunda belirtilmelidir.
Örneğin, bekletilmiş
kan örneği içindeki glukoz, hem kan hücreleri hem de üreme olması durumunda mikroorganizmalar
tarafından kullanılır. Bu durunda bu örnekten yapılacak çalışma hatalı sonuç
verecektir. Yine benzer şekilde idrar örnekleri bekletilir ve mikroorganizma
üremesi söz konusu olursa üre amonyağa dönüşecektir.
Çalışılan
teste göre örneğin laboratuvara ulaştırılma zamanına önem verilmesi, sonuç
doğruluğu açısından gereklidir. Aksi durumlar; sonuç doğruluğunu etkileyeceği
gibi laboratuvarın çalışma düzenini de bozabilir. Planlanan çalışma saati
dışında sadece acil testler kabul edilmelidir.
2.2. Analitik Evre Hataları İçin Çözüm Önerileri
Klinik laboratuvarın tüm
evreleri içerisinde en fazla kontrol altında olan ve izlenen evredir.
Laboratuvar uzmanlarının test sonuçlarının doğruluğunu ve güvenilirliğini
sağlayacak dokümanları oluşturmaları çok önemlidir.
Testler için iç ve dış
kalite kontrol çalışmalarının yapılmalı, bunların laboratuvar uzmanları tarafından
düzenli olarak izlenebilmesi için gerekli prosedür ve talimatlar yazılmalıdır.
Laboratuvarda kullanılan
tüm cihazların bakım ve kalibrasyonları, laboratuvar uzmanı kontrolünde
günlük/haftalık/aylık/yıllık planlar hazırlanarak yapılmalıdır.
Analitik doğruluğun
sağlanması için en önemli faktörlerden biri de yapılan test çalışmasında
yaşanan kalibrasyon hatalarıdır.
Kalibrasyon hataları sonucunda ortaya çıkan analitik bias hesaplama
hataları test sonucunun doğruluğunu etkilemektedir.
Rastgele ve sistematik
hataları önlemek, doğru ve güvenilir test sonuçları elde etmek için iç ve dış kalite
kontrol yöntemleri, bakım ve kalibrasyonu yapılmış cihazlar, referans
materyaller ve valide kitler/metotların kullanıldığı bir kalite kontrol süreci
belirlenmektedir.
2.2.1. İç Kalite Kontrol
Laboratuvar
testlerinin tamamı için cihazın, test kitlerinin, çalışanın ve laboratuvar
ortamının uygunluk düzeyinin bilinen materyaller ile kontrol edildiği ve bu
yolla rastgele ve sistematik hataların belirlendiği bir sistemdir.
Günlük kalite
kontrol materyallerinde her bir analit için ortalama ve standart sapma
değerleri belirlenmiştir. Kabul edilebilir sonuçlar belirlenirken, kalite
kontrol materyallerinin prospektüsünde belirtilmiş aralık/değer temel alınır.
Günlük kalite
kontrol sonuçlarının uygun olmaması durumunda rutin hasta örneklerinin
çalışılmasına başlanmaz. Uygun olmayan sonucun bir veya birden fazla teste mi
ait olduğu göz önüne alınarak olası sistematik ve/veya rastgele hata nedenleri
araştırılır.
2.2.2. Dış Kalite Kontrol
Bağımsız
kuruluşlar tarafından yürütülen ve laboratuvarların analitik performanslarının
karşılaştırmalı olarak değerlendirildiği ve ilgili laboratuvarın performansı
hakkında test bazında bilgilendirildiği bir sistemdir.
Bu sistemde
üye olunan kalite kontrol kuruluşu sisteme dâhil olmuş laboratuvarlara belirli
aralıklarla dış kalite kontrol örneklerini göndererek çalışılmasını ister. Elde
edilen sonuçların bu kuruluş tarafından değerlendirilmesi ve karşılaştırılması
laboratuvarın performansı hakkında bilgiler sağlar.
Bu sistemde,
laboratuvar çalıştığı dış kalite kontrol örneklerindeki analit
konsantrasyonlarını bilmediği için performansın daha objektif değerlendirilmesi
söz konusudur.
Dış kalite
kontrol sonuçları ayrıca T.C Sağlık Bakanlığı Tıbbi Laboratuvar Hizmetleri
Daire Başkanlığı’nın Dış Kalite Değerlendirme (DKD) Yazılımına da girilir.
2.2.3. Sistematik Hata
Analiz
sonucunu sabit ve belirli düzeyde değiştiren, nedeni bilinen ve ölçülebilen
kesin değerlere sahip hatalardır. Belirli bir değeri vardır, aynı yolla yapılan
analiz sonuçlarına aynı şekilde etki ederek analiz sonucunun doğruluğunu
etkiler (Tablo 8).
|
Tablo 8. Sistematik Hata Nedenleri |
|
|
Ayıraç kaynaklı |
Kontrol serumu/kalibratör kaynaklı |
|
-Hatalı ayıraç kullanılması/
hazırlanması. -Ayıraçlarda lot değişikliğinin olması. -Ayıracın son kullanma tarihinin geçmesi. |
-Yanlış kontrol serumu/kalibratör
kullanılması. -Kontrol serumu/kalibratörde lot
değişikliği olması. -Kontrol serumu/kalibratörün uygunsuz koşullarda saklanması veya hazırlanmış
olması. -Kontrol
serumu/kalibratörlerin son kullanım tarihlerinin geçmesi. |
|
Cihaz kaynaklı |
|
|
-Fotometrik ışık kaynağının gücünde
azalma, elektrot problemleri gibi cihaz performansında azalma olması. -Reaksiyon ortamındaki ısı
değişiklikleri. -Kalibrasyonunun bozulması. -Teknik problem/arıza bulunması. |
|
2.2.4. Rastgele Hata
Düzeltilemeyen
ve kontrol edilemeyen birçok değişkene bağlı hatalardır. Analizin kesinliğine
etki eder, standart sapmanın büyük olmasına neden olur (Tablo 9).
|
Tablo 9. Rastgele Hata
Nedenleri |
|
|
Cihaz kaynaklı |
Ayıraç / kontrol serumu
/ kalibratör kaynaklı |
|
- Güç kaynağındaki dalgalanmalar. - Elektrik gücündeki değişiklikler. - Pipetleme hataları. |
-Kontrol serumu/kalibratör uygun koşullara gelmeden çalışılması
(sıcaklık, kabarcık bulunması, iyi karıştırılmaması gibi). - Ayıraçlarda hava kabarcığı oluşması. - Ayıracın homojen olmaması veya iyi çözülmemiş olması. |
2.2.5. Validasyon (Geçerli Kılma)
Çalışmaya
başlanacak/değişiklik yapılan bir yöntemin kullanımının yeterli doğrulukta olup
olmadığının ve kullanılıp kullanılamayacağının tanımlanması ve
değerlendirilmesi sürecidir. Laboratuvarda yapılacak olan manuel testler için uygulanır.
2.2.6. Verifikasyon
(Doğrulama)
Testin
yapıldığı cihaz ve yöntemin belirli kriter(ler) esas alınarak (genellikle iki
kalibrasyon arası) amaçlanan kullanıma uygun olduğunun kanıtlanmasıdır.
Validasyonu üretici firma tarafından yapılmış kit/testlerin laboratuvara
adaptasyonu için yapılır.
2.2.7. Test Kalibrasyonu
Belli
koşullar altında konsantrasyonu bilinen kullanıma hazır ticari bir standart
çözelti (kalibratör/kalibrant) kullanılarak test kiti ve cihaz arasındaki
ilişkinin (genellikle konsantrasyon ile absorbans değeri arasında) doğruluğunun ölçülmesi, sapmalarının
belirlenmesi ve değerlendirilmesi işlemidir.
Test
kalibrasyonu, analizör ile test kitinin doğru sonuç verecek şekilde ayarlanması
işlemi olduğundan aynı test sistemi için iç kalite kontrol çözeltisi ve
kalibrasyon çözeltisi aynı olamaz.
2.2.8. Cihaz Kalibrasyonu
Ölçüm yapan
tüm cihazlarda, cihazın sıcaklık derecesi, akış hızı, pik yüksekliği, pipetleme
doğruluğu gibi fiziksel parametrelerinin bilinen bir ölçme normali ile
karşılaştırılması yolu ile gösterge hatalarının saptanması işlemidir.
2.2.9. Dikkat Edilmesi Gereken
Diğer Önemli Aşamalar
Örneğin test öncesi santrifüj edilmesi gerekiyorsa santrifüj cihazının
devir ve zaman ayarlarına dikkat edilmelidir.
Elle pipetleme yapılacaksa pipetin çöken kısma temas etmemesine dikkat
edilmelidir.
Tam kan gibi örnekler kullanılmadan önce çalkalanarak homojen olması
sağlanmalıdır. Bu amaçla özel karıştırıcı/çalkalayıcı cihazlar kullanılmalıdır.
Bazı testlerin klinik talepleri azdır. Günlük çalışılacak sayıya
ulaşılmadığı için biriktirilmesi gerekir. Örneğin çalışma zamanına kadar
bozulmadan kalması için gerekiyorsa uygun devir ve zamanda santrifüj edilmesi,
kapaklı tüp/kap içine konulması, etiketlenmesi sonrası uygun sıcaklıktaki
dondurucularda bekletilmesi gereklidir. Bekletilme süresi boyunca dondurucunun
sıcaklık takibi yapılmalı, sıcaklığın istenilen aralığın dışına çıktığı tespit
edilirse derhal müdahale edilmelidir. Çalışma zamanı geldiğinde örneklerin
hızlı eritilmemesi ve erime sonrası homojen hale gelmesi için karıştırılması
önemlidir.
Cihaz ve/veya personel hatası nedeniyle örneğin miktarının yetmemesi,
kırılması, kaybolması gibi hallerde ilgili klinisyen/klinikten yeni örnek
istemekte tereddüt edilmemelidir.
Bazı durumlarda çalışma sonrası cihaz değer okuyamayabilir. Genellikle
aranan analitin yüksek konsantrasyonda olduğu örneklerde bu gibi durumlar söz
konusu olabilir. Günümüzde pek çok cihaz otomatik olarak dilüsyon yaparak sonuç
verecek donanıma sahiptir.
Ancak, bazı cihazlar için dilüsyon işlemi manuel yapılmaktadır. Bu
durumda işlemin ve sonrası hesaplamanın dikkatlice ve kontrollü bir şekilde
yapılması önemlidir.
Analizörlerin kullandığı kitlerin, kalite kontrol serumlarının ve diğer
tüm sarf malzemelerinin son kullanma tarihleri dikkat edilmelidir. Kitler için
ayrıca lot numarası takibi yapmakta gerekebilir. Bazen üreticinin imalat
şartlarına bağlı olarak lot değişikliği olduğunda cihaz aplikasyonunda
ayarlamalar yapmak gerekir, aksi sistematik hata kaynağıdır.
Laboratuvar depo sorumlusu, laboratuvarın kullandığı tüm kit ve sarf
malzemesinin temini, kabulü, kontrolü, saklanması ve kullanıcılara dağıtımını
denetlemesi kalite güvenliği açısından bir gerekliliktir.
Test işlemi sırasında kullanılan tüm cihaz ve aletlerin temizliğine ve
bakımına özen gösterilmelidir. Cihaz ve aletlerin kullanıcı ve teknik servis
bakımları cihazın işlevine göre günlük/haftalık/aylık/yıllık periyodlarla
yapılmalıdır.
Cihazlarımızın kullandığı elektriğin ve suyun her zaman cihaz üreticisinin
belirttiği standartta olması gereklidir. Bu konuda gerekli tedbirler alınmalı,
bakım ve onarımı düzenli olarak yapılmalıdır.
2.3. Postanalitik Evre Hataları İçin Çözüm Önerileri
Test sonuçları
klinisyenlere mümkün olan en hızlı şekilde bildirilmelidir. Bunun için HİS/LİS’nden
laboratuvar uzmanının testler için verdiği uzman onayı sonrası sonuçların
online bir şekilde klinisyen tarafından görülebilir olması önemlidir.
Sonuç raporunda test
sonuçlarının yanında normal değer aralıkları bulunmalıdır. Üretici firmanın
sunduğu kit prospektüslerinde yer alan normal değerler çok geniş tutulmuş
olabileceği için başta Sağlık Bakanlığı olmak üzere ilgili tüm otoriteler
tarafından kabul gören, coğrafi konuma uygun normal değer aralıklarına yer
vermek önemlidir.
HİS/LİS üzerindeki test
kartlarında yer alan referans aralıkları bilgisi sürekli güncel tutulmalıdır.
Test sonucunun etkilendiği
düşünülen bir durum varsa ya da böyle bir durumun varlığından şüpheleniliyorsa
rapora klinisyene yönelik not düşülmesi yararlı olacaktır.
Çalışılan testler için
panik değer listeleri hazırlanmalı, klinisyenlere testlerin düşük ve yüksek
değerleri panik değer kapsamında zamanında ve etkin bir şekilde bildirilmelidir.
Bu amaçla kullanılmak üzere HİS/LİS, telefon, sms, e-posta gibi iletişim şekillerinden
kurum için en uygun olanı seçilmelidir.
Hastaya ait geçirilmiş
hastalıklar, almış olduğu tanı ve tedavi, önceki tahlil sonuçları gibi
bilgilerin HİS/LİS üzerinden laboratuvar uzmanı tarafından görülebilmesi
sağlanmalıdır.
Klinisyen ve laboratuvar
arasındaki iletişimin iyi olması bir gerekliliktir. Laboratuvar uzmanı ile
klinisyen arasındaki bilgi ve fikir alışverişi, test sonucunun
değerlendirilmesi, gerekiyorsa (yeni örnek istenerek) tekrar çalışılması gibi birçok
kararı etkileyeceği için çok önemlidir.
2.3.1. Sonuçların Yorumlanması
Test sonucu elde
edildiğinde aşağıdaki noktalar göz önünde bulundurulmalıdır:
• Sonuçlar normal mi?
• Önceki sonuçlarla
arasında önemli miktarda fark var mı?
• Klinikte tespit edilen bulgularla
uyumlu mu?
Laboratuvar test
sonuçları yorumlanırken kullanılan normal (referans) değer aralıkları, en geniş
anlamıyla hastanın test sonucunun yaşadığı coğrafi popülasyonla
karşılaştırmasını ifade eder.
Yüksek ya da düşük çıkan
sonuç her zaman patolojik bir durum olduğu anlamını taşımaz. Klinisyen
tarafından yüksek ya da düşük çıkan sonucun patolojik bir süreçle ilişkisi olma
ihtimalinin yüksek olacağı varsayılarak diğer klinik bulguların desteklenmesi
sağlanmalıdır.
Hastanın eski tarihlerde
çalışılan sonucu mevcutsa klinisyen eski ve yeni sonuçları karşılaştırmalıdır. İki sonuç arasında önemli bir farkın olup
olmadığı değerlendirilmelidir. Ayrıca farklı testlerin sonuçlarının da
birbirleriyle ilişkileri değerlendirilmelidir.
Laboratuvarın rapor
ettiği sonuç, klinik bulgularla uyumlu ise klinisyene tanısını desteklenmesi
yönünde yardımcı olur. Ancak, eğer sonuç klinik değerlerle uyumlu değilse bunun
nedeninin araştırılması önemlidir. Klinisyen ve laboratuvar yönetimi arasındaki
diyalog bu aşamada çok daha önemli hale gelecektir.
Laboratuvar sonucu ve
hasta klinik bulguları arasında uyumsuzluk olduğunda yeni hasta örneği alınarak
test tekrarı yapılmalıdır. Çıkacak yeni sonuca göre klinik tanının gözden
geçirilmesi uygun olacaktır.
2.4. Laboratuvar Hataları Sınıflandırma Sistemi
T.C Sağlık
Bakanlığı, Sağlıkta Verimlilik, Kalite ve Akreditasyon Dairesi Başkanlığı
tarafından 21 Mart 2016 tarihinde kullanıma açılan Güvenlik Raporlama Sistemi
(GRSTM), sağlık çalışanlarının tüm tıbbi süreçlerde karşılaştıkları
hataları bildirecekleri ve ülkemizde yaşanan hatalar konusunda bilgi
alabilecekleri bir platformdur.
Laboratuvar
Hataları Sınıflandırma Sistemi (LHSS) ile laboratuvarda hasta güvenliği
açısından meydana gelen hataların analizinin yapılması için standart bir metodoloji
kullanılması ve laboratuvarlar arasında bir dil birliği oluşturulması
amaçlanmıştır.[15]
Sisteme yapılan
bildirimler, GRS’nin raporlama yetenekleri sayesinde anında raporlanabilmektedir.
Sağlık tesislerinin hata risklerine karşı önlem alma amacı ile gerçekleştirdiği
faaliyetlerde yol gösterici olması, sağlık çalışanlarının yaygın hatalar konusunda
daha bilinçli olması adına önemli raporlar, herkesin erişimine açık şekilde
paylaşılmaktadır. Ayrıca, hatalara ilişkin tüm raporlar, SKS’nın geliştirilmesi
amacı ile kullanılmakta, böylece sağlık hizmet süreçlerine ilişkin hataların önüne
geçilmesi hedeflenmektedir.[16]
LHSS’ne ilişkin kod dizileri beş kısımdan
oluşmaktadır (Şekil 1):
1. İlgili Süreç
2. Yer
3. Kişi
4. Zaman
5. Hata Türü
Şekil 1. LHSS Kod Dizilişi
Hatanın
gerçekleştiği süreç başlığı altından “Preanalitik, Analitik, Postanalitik” seçimi
yapılır. Sonra sırasıyla hatanın gerçekleştiği “Yer”, “Kişi” ve “Gerçekleşme
Zamanı” basamakları yanlarındaki oklar tıklanarak açılır pencerelerden hatanın
ilgili olduğu seçenekten seçim yapılır. Eğer bu basamaklardan bilinmeyen
varsa “Bilinmiyor” veya ilgili seçenek
görünmüyorsa “Diğer” seçeneklerinden biri seçilebilir. Son olarak “hata türü”
yine yanındaki ok tıklanarak ilgili seçenek seçilir. Hata türleri, daha önce
karar verilip seçilen sürece uygun olarak sıralanmaktadır.
Tüm bu
işlemlerden sonra yapılan seçimlere göre bir “işlem kodu” oluşur (Tablo 10).
Tarih ve “Bildirimi Yapan” bölümleri bilgisayardan otomatik olarak
çekilmektedir. “Tamam” butonu tıklanır. “LHSS bildirimi kaydedilmiştir.”
şeklinde bilgi mesajı çıkar. Böylece LHSS bildirimi yapılmış olur. LHSS
bildirimlerinin aylık veya haftalık olarak istatistiği alınabilir.
|
Tablo
10. Laboratuvar Hataları Sınıflandırma Sistemi Kod Tabloları |
|||||
|
İlgili Süreç |
Kod |
Yer |
Kod |
Kişi |
Kod |
|
Preanalitik |
PR |
Klinik |
KL |
Doktor |
DR |
|
Analitik |
AN |
Yoğun Bakım Ünitesi |
YB |
Hemşire |
HM |
|
Postanalitik |
PO |
Acil Servis |
AS |
Stajyer Öğrenci |
SJ |
|
Zaman |
Kod |
Poliklinik |
PL |
Teknisyen |
TE |
|
00.00-04.00 |
Z1 |
Ameliyathane |
AY |
Tıbbi Sekreter |
TS |
|
04.00-08.00 |
Z2 |
Kan Alma Ünitesi |
KA |
Transfer Elemanı |
TR |
|
08.00-12.00 |
Z3 |
Numune Kabul Birimi |
NK |
Diğer Personel |
DP |
|
12.00-16.00 |
Z4 |
Laboratuvar |
LA |
Hasta |
HS |
|
16.00-20.00 |
Z5 |
Diğer |
DG |
Hasta Yakını |
HY |
|
20.00-23.59 |
Z6 |
|
|
Bilinmiyor |
BM |
|
Bilinmiyor |
BM |
|
|
|
|
|
Hata Türü |
Kod |
|
Hatalı
Test istemi |
L01 |
|
Test
isteminde eksik/yanlış bilgi |
L02 |
|
Patoloji
istek formunun düzenlenmemesi |
L03 |
|
Kayıtsız
numune |
L04 |
|
Hatalı
kayıt |
L05 |
|
Yanlış
hastadan numune alınması |
L06 |
|
Hatalı
kimliklendirilmiş numune |
L07 |
|
Kaybolan
numune |
L08 |
|
Tekrar
alınan numune |
L09 |
|
Hatalı
numune kabı/tüpü |
L10 |
|
Boş
numune kabı/tüpü (içinde numune yok) |
L11 |
|
Son
kullanma tarihi geçmiş tüplere numune alınması |
L12 |
|
Barkodsuz
numune |
L13 |
|
Hastadan
numune alınamaması nedeni ile kaydın iptal edilmesi |
L14 |
|
Uygunsuz
alınmış numune |
L15 |
|
Yetersiz
numune |
L16 |
|
Hemolizli
numune |
L17 |
|
Pıhtılı
numune |
L18 |
|
Lipemik
numune |
L19 |
|
İkterik
numune |
L20 |
|
Numunenin
fiksatif içinde gönderilmemesi |
L21 |
|
Numune
alma zamanının kaydedilmemesi |
L22 |
|
Laboratuvara
teslim edilmeyen numune |
L23 |
|
Uygunsuz
transfer koşulları |
L24 |
|
Belirlenen
maksimum numune transfer süresinin aşılması |
L25 |
|
Numunelerin
karışması |
L26 |
|
Reddedilmesi
gereken numunenin kabulü |
L27 |
|
Otomasyon
arızası |
L28 |
|
Uygunsuz
saklanmış numune |
L29 |
|
Miadı
geçmiş kit tespiti |
L30 |
|
Miadı
geçmiş malzeme tespiti |
L31 |
|
İsteği
yapılan malzeme/kit gelmemesi |
L32 |
|
Yanlış
malzeme /kit gelmesi |
L33 |
|
Malzeme
transferinin uygun şartlarda yapılmaması |
L34 |
|
Malzemenin
uygun koşullarda saklanmaması |
L35 |
|
Laboratuvar
ortam ısısının uygunsuzluğu |
L36 |
|
Cihaz
bakımlarının yapılmaması |
L37 |
|
Besiyerinin
uygun hazırlanmaması |
L38 |
|
Cihaz
arızası |
L39 |
|
Cihaz
pipetasyon hatası |
L40 |
|
Numunenin
yetersiz homojenizasyonu |
L41 |
|
Test
çalışma prosedürlerine uyulmaması |
L42 |
|
Ekim
hataları |
L43 |
|
Dış
kalite kontrol çalışmalarında uygunsuzluk |
L44 |
|
Uygunsuz
kalite kontrol sonucu ile çalışılması |
L45 |
|
İç
kalite kontrol çalışılmaması |
L46 |
|
Uygunsuz
inkübasyon sıcaklığı |
L47 |
|
Uygunsuz
inkübasyon süresi |
L48 |
|
Uygunsuz
boyama tekniği |
L49 |
|
Uygunsuz
dilüsyon |
L50 |
|
Uygunsuz
solüsyon kullanılması |
L51 |
|
Sonucun
yanlış değerlendirilmesi |
L52 |
|
Hatalı
teknik onay |
L53 |
|
Sonuçların
sisteme hatalı girilmesi |
L54 |
|
Hatalı
rapor |
L55 |
|
Hasta
raporlarının kaybedilmesi |
L56 |
|
Zamanında
verilmeyen sonuç |
L57 |
|
Panik
değerin geç bildirilmesi |
L58 |
|
Diğer |
L59 |
2.5. Toplam Analitik Hata (TAH)
Toplam Analitik Hata (TAH),
bir testin sonucunu etkileyen rastlantısal hatanın, test sonucunu etkileyen
sistematik hata ile toplamıdır. TAH değerinin izin verilen toplam analitik hata
değerini aşmaması hasta güvenliği açısından çok önemlidir.
T.C Sağlık Bakanlığı,
Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Laboratuvar Hizmetleri Daire Başkanlığı’nın
2016 yılında yayınlanan “İzin Verilen Toplam Hata Sınırları” konulu
genelgesinde ülkemize ait toplam hata sınırları ve izin verilen en yüksek
varyasyon katsayıları 15 biyokimya parametresi için tanımlanmıştır.
2.6. Laboratuvar Dış
Kalite Değerlendirme (DKD) Bilgi Sistemi
Laboratuvarların kalite
yönetiminde analiz öncesi, analiz ve analiz sonrası evreler için yayınlanan
hizmet kalite standartları ile iç ve dış kalite kontrollerinin yapılması ve
değerlendirilmesi zorunlu hale gelmiştir.
Sağlık Bakanlığı, Sağlık
Hizmetleri Genel Müdürlüğü
Tıbbi Laboratuvar Hizmetleri Daire Başkanlığı’nın yürüttüğü, Dış Kalite
Değerlendirme (DKD) projesinin temel hedefi ülkemizdeki laboratuvarlarının
çağdaş kalite standartlarına uyumlu hale gelmesi ve aynı güven düzeyinde çalışmalarını
sürdürmelerini sağlamaktır.
DKD, klinik laboratuvarların
kalite kontrolünün yönetiminde kritik değere sahiptir, analitik yöntemlerin
doğruluğunun uzun vadeli olarak sürdürülmesi açısından önemli ve
vazgeçilmezdir.
Bu nedenle de Sağlık
Bakanlığı, laboratuvarların elde ettiği DKD sonuçlarını izlemeye ve
performansları değerlendirmeye karar vermiştir. Başlangıç olarak 15 biyokimya
parametresi değerlendirmeye alınmıştır. Böylece laboratuvarlar kendi aralarında
yarışacak, bu sayede de daima iyi performans göstermeleri gerekecektir.
SONUÇ
Sağlık hizmetlerinde
laboratuvar testlerinin gecikmesi, hatalı olması veya klinisyenin sonuçlara
uygun hareket etmemesiyle ortaya çıkan hataların yaklaşık %55’i önleyici/teşhis
ve tedavi aşamalarında oluşmaktadır.
Yapılan
laboratuvar hatalarının çok büyük bir bölümü ise analiz öncesi (preanalitik)
evrede olmaktadır.
Klinik biyokimya
laboratuvarlarındaki tüm evreler kompleks bir yapıyla birbirlerine bağlı olduğu
ve birindeki hatanın tümünü etkilemesi nedeniyle laboratuvar uzmanları iyi bir
organizasyon ve ekip çalışmasıyla tüm evrelere hakim olmalıdırlar.
Anlaşılacağı gibi test sonuçlarına etki
eden dolayısıyla hasta güvenliğini olumsuz etkileyen laboratuvar içi ve
laboratuvar dışı kaynaklı pek çok faktör vardır. Hatalara mani olmanın en
önemli yolu, klinik ve laboratuvar arasındaki iletişimin ve iş birliğinin
sağlanmasıdır.
Analiz öncesi, analiz ve analiz sonrası
evrelerde görev alan tüm personelin yıl içinde düzenli periyotlarla yapılacak
eğitimlerle sürekli dinamik ve bilinçli tutulması gereklidir.
Tüm laboratuvar evreleri laboratuvar
uzmanları tarafından sürekli izlenmeli ve sık sık iç denetimlerle kontrol
edilmelidir.
Laboratuvar
sonuçları hasta güvenliğini doğrudan etkileyen öneme sahiptir. Hasta
güvenliğini tehdit edecek tüm olası hataların önlenmesi için önceden tedbirler
alınmalıdır. Yöntem geçerli kılma/doğrulama, iç kalite kontrol çalışmaları ve
dış kalite kontrol değerlendirme süreçleri sürekli izlenmelidir.
Tüm bunlar
için de başta klinisyenler olmak üzere tüm paydaşlardan destek almak, tüm
paydaşların ortak hareket etmesinin önemini bilmek ve bu bilinci bir kültür
olarak oturtmak çok önemlidir.
Tıbbi
tanıların %70’inin laboratuvar sonuçlarının klinisyenlere ağladığı veriler
kapsamında konulduğu bildirilmiştir.[17] Laboratuvar
harcamaları toplam kalite harcamalarının %4-10’unu oluşturduğu düşünülerek;
laboratuvar hatalarının azaltılması ve kalite iyileştirme çalışmalarına
inanılması ve sürekliliğinin sağlanmasıyla sağlık giderlerinin düşürülmesi
mümkün olacaktır.
Klinik
laboratuvarda kalite yönetimi kavramının oturtulması ve devamlılığının
sağlanması sayesinde hem hasta, hem klinisyen hem de laboratuvar çalışanlarının
ihtiyaçlarına en uygun cevap verilmiş olacaktır.
Bu sayede
toplam laboratuvar performansı sürekli artacaktır. Tüm bu süreçlerin doğru
yönetilmesi sayesinde de; hatalar önemli ölçüde azalacak, hasta güvenliği ve
sağlık hizmetlerinde kalite artacaktır.
KAYNAKLAR
Clinical Chemistry 48, No. 5, 2002.
Doherty S. History of
evidence-based medicine. Oranges, chloride of lime and leeches: Barriers to
teaching old dogs new tricks. Emerg Med Australas 2005; 17: 314-21.
Felix R. Stahl, Roman Jung, Virginija Jazbutyte, Eléonore Ostermann.
Laboratory diagnostics of murine blood for detection of mouse
cytomegalovirus-induced hepatitis.
Laposata M, Dighe A.
"Pre-pre" and "post-post" analytical error: highincidence
patient safety hazards involving the clinical laboratory. Clin Chem Lab Med
2007; 45: 712-9.
Lippi G, Guidi GC,
Mattiuzzi C, Plebani M. Preanalytical variability: the dark side of the moon in
laboratory testing. ClinChem Lab Med 2006; 44(4):358-65.
Lippi G, Guidi GC. Risk
management in the preanalytical phase of laboratory testing. ClinChem Lab Med
2007; 45(6):720-7.
Mario Plebani and Paolo Carraro. Mistakes in a stat laboratory: types and
frequency
Mario Plebani, Paolo Carraro. Mistakes in a stat laboratory: types and frequency.
Nutting
PA, Goodwin
MA, Flocke
SA, Zyzanski
SJ, Stange
KC. Continuity of primary care: to whom does it matter and when?
Özcan O, Güreser S.
Analiz öncesi (preanalitik) hata kaynakları ve eğitimin hata önlemedeki rolü.
Dicle Tıp Dergisi 2012; 39: 524-30
Pierangelo Bonini, Mario Plebani, Ferruccio Ceriotti and Francesca
Rubboli. Errors in Laboratory Medicine.
Plebani M. Errors in
clinical laboratories or errors in laboratory medicine? Clin.Chem. Lab.Med
2006; 44: 750-9.
Silverstein MD: An
Approach to Medical Errors and Patient Safety in Laboratory Sciences, AWhite Paper.
Quality Institute Conference, Atlanta, April 13-15, 2003; pp 1-23
T.C Sağlık Bakanlığı,
Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon Daire
Başkanlığı, Sağlıkta Kalite Standartları (SKS). Versiyon 5; 277-290.
T.C Sağlık Bakanlığı,
Sağlıkta Verimlilik, Kalite ve Akreditasyon Dairesi Başkanlığı tarafından
geliştirilen Laboratuvar Hataları Sınıflandırma Sistemi (LHSS).
ÖZGEÇMİŞ
01.05.1972
tarihi, İstanbul İli Fatih İlçesi doğumluyum. İlk, orta ve lise öğrenimimi aynı
ilçede Hekimoğlu Alipaşa İlkokulu, Fındıkzade Orta Okulu ve Şehremini
Lisesi’nde tamamladıktan sonra İstanbul Üniversitesi, Sağlık Hizmetleri Meslek
Yüksek Okulu Tıbbi Laboratuvar Bölümü’ne kaydoldum. Bu bölümden 1994 yılında
mezun olduktan sonra, askerlik görevimi Ankara, Hava Kuvvetleri Komutanlığı Karargâhı’nda
tamamladım. Anadolu Üniversitesi, Açık Öğretim Fakültesi, Sosyoloji Bölümü’nden
2015 yılında mezun oldum.
1998 yılında Sağlık
Teknikeri olarak İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Fikret Biyal
Merkez Araştırma Laboratuvarı’nda göreve başladım ve halen bu göreve devam
etmekteyim.
2017 yılında
Beykent Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Yönetimi Anabilim
Dalı, Hastane ve Sağlık Kurumları Yönetimi Bilim Dalı’nda yüksek lisans
öğrenimime başladım.
Özel ilgi
alanlarım, sağlık yönetimi, laboratuvar kalite dokümantasyonu, kalite kontrol
süreç takibi ve kalite süreçlerinin istatistiksel analizleridir.
Yabancı dilim
İngilizce olup, evli ve bir çocuk babasıyım.
Ayhan ARICI
[1] Doherty S. History of evidence-based medicine.
1 Laposata M, Dighe A. "Pre-pre" and
"post-post" analytical error
2 Plebani M. Errors in clinical
laboratories or errors in laboratory medicine?
3 Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon Daire
Başkanlığı, Sağlıkta Kalite Standartları (SKS).
[3] Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon Daire Başkanlığı, Sağlıkta
Kalite Standartları (SKS).
[4] Clinical
Chemistry 48, No. 5, 2002.
[5] Pierangelo
Bonini, Mario Plebani, Ferruccio Ceriotti and Francesca Rubboli. Errors in
Laboratory Medicine.
[6] Mario Plebani and
Paolo Carraro. Mistakes in a stat laboratory: types and frequency
[7] Nutting PA, Goodwin MA, Flocke SA, Zyzanski SJ, Stange KC. Continuity of primary care: to whom does it
matter and when?
[8]
Mario Plebani, Paolo Carraro. Mistakes in a stat laboratory: types and frequency.
[9] Felix R. Stahl,
Roman Jung, Virginija Jazbutyte, Eléonore Ostermann. Laboratory diagnostics of
murine blood for detection of mouse cytomegalovirus-induced hepatitis.
[10] Lippi G, Guidi GC, Mattiuzzi C, Plebani M. Preanalytical
variability.
[11] Lippi G, Guidi GC. Risk management in the preanalytical
phase of laboratory testing
3
Sağlıkta
Kalite ve Akreditasyon Daire Başkanlığı, Sağlıkta Kalite Standartları (SKS).
[12] Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon
Daire Başkanlığı, Sağlıkta Kalite Standartları (SKS).
[13] Sağlıkta Kalite ve Akreditasyon
Daire Başkanlığı, Sağlıkta Kalite Standartları (SKS).
[14] İÜ-C Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Hastane İnformasyon Sistemi.
[15] Özcan O, Güreser
S. Analiz öncesi hata kaynakları ve eğitimin hata önlemedeki rolü
[16] Sağlıkta
Verimlilik, Kalite ve Akreditasyon Dairesi Başkanlığı LHSS.
[17] Silverstein
MD: An Approach to Medical Errors and Patient Safety in Laboratory Sciences.