Akademik Veri Yönetim Sistemi
Turan İ. (Yürütücü), Özcan M. U., Şimşek A., Doğan Y., Durgun F., Kılıç H., et al.
TÜBİTAK Projesi, 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, 2022 - 2025
Avrupamerkezcilik kavramı “dünyayı Avrupa veya
Anglo-Amerikan değerleri ve deneyimleri açısından yorumlama eğilimi”
(Merriam-Webster, t.y.) olarak tanımlanmaktadır. Bu kavram Avrupa’nın siyasi ve
askeri olarak dünyanın geri kalanı üzerinde kurduğu hakimiyetin bilim, sanat ve
kültür alanlarındaki yansımasını ifade eder. Günümüzde Avrupamerkezci söylemin
etkilerini dünyanın bütün ülkelerinde ve hayatın her alanında görmek mümkündür.
Durumun en vahim yönlerinden biri ise bu söylemin toplumların milli benlik ve
kimlik oluşumunda en etkin araçlardan biri olduğu kabul edilen tarih eğitimi ve
tarih ders kitaplarına da sirayet etmiş olmasıdır. Osmanlı Devleti’nde 1869
Maarif-i Umûmîye Nizamnamesi ile tüm eğitim kademelerindeki mekteplerde tarih
dersleri okutulmaya başlanmış ve bu dersler için gerekli olan ders kitapları
büyük oranda batılı kaynaklardan yapılan çeviriler ile yazılmıştır. Bu nedenle
ülkemizde tarih ders kitaplarına Avrupamerkezci söylemin, Tanzimat Dönemi’nden
itibaren yapılan özensiz, doğrudan çeviriler yoluyla girdiği söylenebilir. Cumhuriyet
Dönemi’nde Türk Tarih Tezi ile bu sürecin geri çevrilmesi amaçlanmış ve Türk
Tarihi Tetkik Cemiyetinin öncülüğünde ders kitaplarındaki Avrupamerkezci
söylemler temizlenmeye çalışılmıştır.
Yapılan literatür taramasında, 1930’lu yıllarda başlayan
bu girişimin başarıya ulaşıp ulaşmadığı veya tarihsel süreç içerisinde ders
kitaplarındaki Avrupamerkezci söylemin kullanım düzeyinde bir değişim olup olmadığını
ortaya koyan kapsamlı bir çalışma bulunmamaktadır. Literatürde Avrupamerkezci
tarihyazımı üzerine çalışmalara rastlanmakla birlikte doğrudan tarih eğitimi ve
ders kitaplarında Avrupamerkezci söylemi araştıran bir tez veya projeye
rastlanılmamıştır. Türkiye’de Tarih eğitimi ve ders kitaplarında Avrupamerkezci
söylem eleştirisi birkaç makale ile sınırlıdır. Yapılan bu sınırlı çalışmalarda
Cumhuriyetin kuruluşundan bugüne kadar liselerde okutulan tarih ders
kitaplarında Avrupamerkezci söylemin hangi konularda yoğunlaştığı ve söylemin
kullanım düzeyinde tarihsel süreçte bir değişim olup olmadığı ortaya konulamamıştır.
Daha da önemlisi bu çalışmalar Avrupamerkezi söylem eleştirisi ile sınırlı
kalmış, alternatif bir metin, bir çözüm önerisi ortaya konulamamıştır. Sorunun
tüm yönleri ile ele alınması ve bilimsel ve pedagojik açıdan uygun çözüm
önerilerinin geliştirilebilmesi farklı alanlardan uzmanlarca yürütülecek
kapsamlı ve disiplinlerarası bir araştırma sürecini gerekli kılmaktadır.
Bu projenin amacı Cumhuriyetin kuruluşundan günümüze
kadar geçen süre içinde liselerde okutulan tarih ders kitaplarında Avrupamerkezci
söylemin yoğunlaştığı konuları ve tarihsel süreç içerisinde gösterdiği değişimi
belirlemek ve sorunun çözümüne yönelik uygulama örnekleri geliştirmektir. Bu
boylamsal çalışmanın evrenini 1923-2023 yılları arasında basılan tüm lise tarih
ders kitapları oluşturmaktadır. Araştırma belli bir örneklem üzerinden değil
evrenin tamamı kullanılarak gerçekleştirilecek ve belirlenen kitaplar nitel araştırma
yöntemlerinden eleştirel söylem analizi kullanılarak incelenecektir.
Proje, kapsamı (evrenin tamamını kullanması), sadece belli bir döneme odaklanmayıp tarihsel süreçteki değişimi ortaya koymayı amaçlayan boylamsal bir araştırma olması, yöntem olarak eleştirel söylem analizini benimsemesi, sadece ders kitaplarındaki durumu değil bu duruma neden olan olası faktörleri de açıklamaya çalışması açısından benzer çalışmalardan ayrışmaktadır. Proje kapsamında önemli bir yenilik olarak ayrıca Avrupamerkezci söylemin yoğunlaştığı konular belirlenerek bu konular için Avrupamerkezci söylemden arındırılmış, ancak etnosentrizm yanılgısına düşmeyen, çağdaş, çok perspektifli, kanıt temelli ve demokratik bir tarihyazımı örneği ortaya konulacaktır.